Бұл зерттеудің мақсаты - Жамбыл облысының тау бөктеріндегі жазықтардағы әртүрлі типтегі суармалы және жаңбырлы топырақтардың қарқынды паи далану жағдаи ында морфологиялық, физикалық-химиялық қасиеттерінің өзгеруін зерттеу және олардың трансформациясына әкелетін негізгі факторларды анықтау. Зерттеу нысаны - ауылшаруашылық паи далану жағдаи ында антропогендік трансформацияға ұшыраған Жамбыл облысының топырақтары. Тың және егістік жерлердің жұптасқан профильдерін салыстырмалы талдау негізінде каштан, боз топырақ, шалғынды және шалғынды-боз топырақтары үшін агрохимиялық және физикалық-химиялық параметрлерді зерттеу жүргізілді. Деградация күрделі және дегумификацияда, жылжымалы фосфор мен калии мөлшерінің төмендеуінде және қышқыл-негіз режимінің өзгеруінде көрінетіні анықталды. Ең қарқынды деградация процестері каштан және боз топырақтарында тіркелді, онда гумустың жоғалуы 50-55%-ға, ал фосфор 30-35%-ға жетеді. Сортаңдану шалғынды және жаи ылма-шалғынды топырақтарда баи қалады

Жартылаи аридті аи мақтардағы фосфорит өндіруден кеи інгі ландшафттарда өсімдік жамылғысының орнығуын қиындататын және топырақтың қалпына келуін баяулататын физикалық шектеулер ұзақ сақталады. Біз Оңтүстік Қазақстандағы Жанатас фосфорит кен орнында топырақтың физикалық қалпына келуін үш учаске түрін салыстыру арқылы бағаладық: (i) рекультивацияланған үи інді (2012 ж. техникалық, 2013 ж. биологиялық рекультивация; аумағы шамамен 2 га; құмбалшық субстратының қабаты ~50 см; өсімдіктердің орнығуы 70–75%), (ii) 1984 жылы жабылғаннан кеи ін табиғи түрде өздігінен қалпына келіп жатқан үи інді (өсімдік жамылғысы төмен, ~9,5–10%), және (iii) бүлінбеген эталондық (бақылау) учаске. 2025 жылдың мамыр–қыркүи ек аи ларында әр учаскеде үш топырақ қимасы қазылып, генетикалық горизонттар бои ынша үлгілер алынды. Барлық учаскелерде құм фракциялары басым болды, бірақ ұсақ фракцияның (<0,01 мм) үлесі қалпына келу жолына қараи аи қын өзгерді. Рекультивацияланған учаскеде үстіңгі қабаттың текстурасы тұрақты болды (<0,01 мм=31,97–34,93% 0–40 см), бұл табиғи қалпына келу учаскесінің жоғарғы горизонттарымен ұқсас (28,60–30,34% 0–70 см). Алаи да табиғи қалпына келіп жатқан үи індінің терең қабаты (70–110 см) өте ірі түи ірлі болып шықты (құм - 89,89%; <0,01 мм - 8,87%), яғни техногендік субстратта тұрақты текстуралық контраст сақталған. Бүлінбеген топырақта ұсақ фракция ең жоғары болды (<0,01 мм = 34,57–45,05%). Ылғалдылық 2,09%-дан (рекультивация 0–10 см) 11,69%-ға деи ін (үи інді 70–110 см) өзгерді. PCA талдауы учаскелерді аи қын ажыратып, ең жоғары ішкі әртектілік табиғи қалпына келіп жатқан үи індіде екенін көрсетті. Рекультивация үстіңгі қабаттың физикалық жағдаи ын жақсартады, бірақ эталондық топыраққа толық жақындау профильдегі күшті текстуралық контрасттармен шектеледі.

The article presents the results of field studies assessing the effects of mineral fertilizer rates and ratios on maize silage yield under different levels of soil salinity in southern Kazakhstan. The research was conducted on light sierozem soils of the Otyrar district, Turkestan region, under two salinity backgrounds (0.13 and 0.59% total soluble salts). The study object was the maize hybrid Gladius F1 (FAO 700). Fertilizer rates were tested within the ranges of N0–150, P0–120, and K0–90 kg/ha. Biometric traits, silage biomass yield, and economic efficiency of fertilizer application were evaluated. It was established that on slightly saline soils, mineral fertilization significantly increased maize silage yield up to 84.5–90.7 t/ha, which was 41.4–56.5% higher than the unfertilized control. Under increased salinity, productivity decreased by more than twofold, and the efficiency of high nitrogen rates declined due to intensified salt stress. A highly reli model (R²=0,993; F=586,94; p<0,001) was obtained using multivariate regression analysis, confirming the dominant negative effect of soil salinity and the nonlinear response of maize to fertilization. Economic assessment showed that on slightly saline soils, the optimal fertilizer rates were N100–150P80K30–60, providing profitability to 270-300%, whereas under medium saline conditions, moderate rates of N50P80K30–60 were more economically justified. The results confirm the need for a differentiated and adaptive fertilization strategy for silage maize depending on soil salinity levels.

Мақалада Ақдала күріш өсіру алқабында 2024 жылғы жүргізілген агрохимиялық зерттеулердің нәтижелері бои ынша күрішті-батпақты топырақтарының химиялық және физика-химиялық құрамының деградацияға ұшырауы және олардың құнарлылығын қалпына келтіру жөнінде мәліметтер келтірілген. Күрішті-батпақты топырақтардың құрамында қарашірінді мөлшері өте төмен және жыртылатын қабатта (0-25 см) 0,86-2,01%, ал төменгі (25-40 см) қабатта 0,63-1,78% аралығында өзгереді. Алқаптағы күрішті-батпақты топырақтардың тұздану дәрежелері әртүрлі және әлсіз, орташа, күшті тұзданған және сортаң топырақтар кездеседі. Зерттеу жүргізілген «Марат» ШҚ мен «Өтес» ЖШС күрішті-батпақты топырақтары жеңіл ыдыраи тын азотпен орташа және көтеріңкі 49,0-59,5 мг/кг, «Өтес-Ақдала» ЖШС және «Попов» ЖШС топырақтары жоғары 77,0-80,5 мг/кг шамасында қамтамасыз етілген. Топырақтар жылжымалы фосфор мөлшері бои ынша «Попов» ЖШС, «Марат» ШҚ, «Өтес» ЖШС өте төмен және төмен деңгеи де (6,0-16,0 мг/кг) қамтамасыз етілсе, ал «Өтес-Ақдала» ЖШС күрішті-батпақты топырақтары орташа деңгеи де (30-32 мг/кг) қамтамасыз етілген топқа жатады. Алқаптың топырақтары алмаспалы калии дің деңгеи і бои ынша төмен (100-200 мг/кг), орташа (201-300 мг/кг) және жоғары (401-600 мг/кг) дәрежеде қамтамасыз етілген. Күрішті-батпақты топырақтардың құнарлылығын қалпына келтіру мен өсірілетін күріш пен әртүрлі ауылшаруашылығы дақылдарынан мол әрі сапалы өнім алу үшін ұсынылған түрлі агромелиоративтік, агротехникалық және агрохимиялық шараларды дер кезінде орындап отыру қажет. Күріш және басқа ауылшаруашылық дақылдары үшін қолданылатын органикалық және минералдық тыңаи тқыштардың тиімділігі топырақтағы жылжымалы қоректік элементтердің мөлшері мен алынытын өнім деңгеи леріне баи ланысты болады. Күріш дақылына жоңышқаның тыңынан кеи ін азот тыңаи тқыштарының 60-90 кг, тыңның аудармасынын кеи ін 90-120 кг және тыңның аудармасының 3-ші жылы 130-150 кг/га нормалары тиімді болады. Фосфор және калии тыңаи тқыштарының нормалары, осы элементтердің топырақтағы мөлшеріне және күріш және басқа дақылдардан алынатын өнім деңгеи іне баи ланысты 60-120 кг/га және 30-60 кг/га аралығында өзгереді.

Қант қызылшасы қазіргі уақытта ең көп табыс әкелетін дақылдарға жатады, бірақ әзірге оның өнімділігі жоғары деңгеи де емес. Аналық қызылшаның тамырларының жоғары өнімділігін алу үшін гибридті таңдап қана қои маи , ауылшаруашылық техно-логиясын сақтау керек, сонымен қатар тыңаи тқыштарды қолданудың оңтаи лы норма-ларын белгілеу қажет. Әдеби деректерді талдау тыңаи тқыштарды қолдану қызылшаның аналық тамыр дақылдарының өнімділігін 30-40% - ға арттыратынын көрсетеді. Осыған баи ланысты, тұқым өсіру процесіне тұқым өсірудің қарқынды әдістерін енгізуге негізделген қант қызылшасын жоғары сапалы тұқымдық материалмен қамтамасыз ету қызылша қант кіші кешенінің дамуын анықтаи тын маңызды міндет болып табылады. Зерттеу нәтижелері минералды тыңаи тқыштардың аналық қызылша өсімдіктеріне, олардың өсуі мен дамуына оң әсерін көрсетті. Топырақтан NPK шығарудың минералды тыңаи тқыштарды қолдану нормалары мен дозаларына, негізгі қоректік заттардың арақатынасы мен дақылдардың өнімділігіне тәуелділігі анықталды. Тыңаи тқыштарды қолдану жағдаи ында жазғы аналық қызылшаның тамыр дақылдарының NPK шығару көрсеткіштері бақылауға қарағанда жоғары болды: азот - 3–5%, калии - 2–4%, ал фосфор бои ынша аи тарлықтаи аи ырмашылық баи қалмады. Жапырақтар арқылы аналық қызылшаның NPK шығару көлемі едәуір жоғары болып, тыңаи тқыш мөлшерінің артуына сәи кес өсті: азот - 6–9%, фосфор - 5–8%, калии - 5–9%.

Зерттеулер Заречное ауылының маңында орналасқан «Заречное» АШТС» ЖШС тәжірибелік учаскелерінде жүргізілді. Зерттелетін аумақтың ауыл шаруашылығын паи даланудың ұзақ тарихы бар және 2001 ж. бастап нөлдік өңдеуге негізделген үнемдеу егіншілік жүи есі енгізілді. 2023 ж. бастап зерттеу 4 танапты дәнді дақылдардың ауыспалы егісімен далалық тәжірибе жүргізілді: гербицидтік сүрі жер – бидаи – бидаи – бидаи . Нөлдік өңдеу технологиясы қолданылады. Дақыл ретінде Омская 18 сортының жаздық бидаи ы қолданылады. 2024 ж. дәнді дақылдардың ең жоғары өнімділігі дәнді дақылдардың ауыс-палы егісіндегі гербицидтік сүрі жерден кеи ін бірінші дақыл егу үшін паи даланылатын учаскелерде тіркелді – 27,47 ц/га. Дәнді дақылдардың ауыспалы егісін талдау сүрі жерден кеи інгі бірінші дақыл ретінде өсірілген жаздық бидаи дың сапаның екінші класына жатқызылғанын көрсетті. Сүрі жерден кеи ін екінші және үшінші дақыл ретінде өсірілген бидаи ақ уыздың төмен деңгеи іне баи ланысты үшінші сапа класына тиесілі.

Антропогендік жүктеменің артуы мен климаттың өзгеруі жағдаи ында топырақ ресурстарын ұтымды басқару Қазақстан Республикасының ауыл шаруашылығының тұрақты дамуын қамтамасыз етудегі негізгі факторға аи налуда. Бұл зерттеудің мақсаты – жер қорының құрамы мен паи даланылуын, ауыл шаруашылығы жерлерінің жаи -күи ін, сондаи -ақ топырақтың химиялық ластануын экологиялық реттеу жүи есін талдау. Зерттеу міндеттеріне жерді паи даланудың өңірлік ерекшеліктерін анықтау, қолданыстағы нормативтік құжаттарды зерделеу, топырақтағы химиялық заттардың шекті рұқсат етілген концентрацияларын (ШРК) талдау, сондаи -ақ отандық нормативтік базаны халықаралық стандарттармен салыстыру кірді. Зерттеудің әдіснамалық негізі - салыстырмалы-құқықтық талдау және ресми мемлекеттік дереккөздер материалдарын жалпылау. Жұмыс нәтижесі бои ынша елдің ауыл шаруашылығы жерлерінің негізгі бөлігі (70%-дан астамы) жаи ылымдарды құраи тыны, ал жоғары өнімді егістік алқаптары негізінен солтүстік өңірлерде шоғырланған. Жер ресурстарының мұндаи бөлінісі оларды ұтымды паи далану мен экологиялық қауіпсіздікке ерекше назар аударуды талап етеді. Қазақстанның нормативтік базасы небәрі 7 химиялық элементті ғана қамтиды, ал бұл ЭЫДҰ мен ТМД елдерінің көрсеткіштерімен салыстырғанда едәуір төмен. Жұмыстың ғылыми-қолданбалы маңызы өңірлердің биогеохимиялық және аграрлық ерекшеліктерін ескере отырып, нормаланатын ластаушы заттар тізімін кеңеи ту қажеттігінің негізделуінде болып табылады. Алынған нәтижелерді тұрақты жер паи далану стратегияларын әзірлеуде, экологиялық саясатты жетілдіруде және топырақ мониторингі тәжірибесінде паи далануға болады. Зерттеу Қазақстандағы агроэкологиялық қауіпсіздікті дамытуға және топырақты қорғаудың заманауи жүи есін қалыптастыруға өз үлесін қосады.

Бұл зерттеу реликті ағаштардың екі түрінің - Парротия персиялық (Parrotia persica) және Каспии гледичия (Gleditsia caspica) таралу заңдылықтары мен Ланкаран - Астара экономикалық аи мағының таулы орман экожүи елеріндегі топырақ жағдаи лары арасын-дағы баи ланысты зерттеи ді. Зерттеу 2022 және 2025 жылдар аралығында жүргізілді. 28 топырақ профилінен барлығы 112 топырақ үлгісі жиналып, жалпы органикалық көміртегі (ЖОК), FTIR спектроскопиясы, pH, бөлшектердің мөлшерінің таралуы (лазерлік дифракция), микроэлементтердің құрамы (ICP-MS) және саздың минералды құрамы (XRD) талданды. Нәтижелер P. persica өзінің максималды тығыздығына (410 ағаш/га) солтүстік беткеи лерде 600-800 м биіктікте жетеді, ал G. caspica оңтүстік-шығыс беткеи лерде 400- 600 м биіктікте жоғары тығыздыққа (265 ағаш/га) жетеді. P. persica астында паи да болған таулы орман қоңыр топырақтарында қарашірік мөлшері жоғары (6,2%), ЖОК (4,2%) және аздап қышқыл pH (6,0), ал G. caspica астындағы тау орманының сары және қоңыр топырақтары сипатталады. Қарашіріктің орташа мөлшері (3,5%), ЖОК (2,4%) және беи та-рап pH (6,5) бои ынша. P. persica астындағы топырақтар Zn (54 мг/кг) және Cu (14,5 мг/кг), Ал G. caspica астындағы топырақтар баи ытылған. Құрамында Fe (5400 мг/кг) және Mn (400 мг/кг) жоғары концентрациясы бар. P. persica астындағы топырақтар органикалық егіншіліктің жоғары әлеуетін көрсетеді, ал G. caspica астындағы топырақтар беи тарап Рн-ға ие, бұл оларды дақылдардың кең ауқымына қолаи лы етеді.