Preview

Топырақтану және агрохимия

Кеңейтілген іздеу
№ 4 (2026)
Шығарылымды жүктеу PDF (Russian)

Топырақ құнарлылығы

5-20 13
Аңдатпа

Қазақстанның дала жағдаи ында микробтық биопрепараттардың тиімділігі тұрақсыз болып қалуда, оның басты себептерінің бірі - абиотикалық шектеулер: енгізілген микроорганизмдер топырақ температурасы мен ылғалдылығының тар ауқымында ғана тамырлана алады, ал күрт континенттік климатта бұл ауқым ұзаққа ашылмаи ды. Жұмыстың мақсаты - Қазақстан топырақтарының биологиялық белсенділігінің маусымдық динамикасын сандық түрде сипаттау және осының негізінде биопрепараттарды қолдану әлеуеті бои ынша ерекшеленетін аи мақтарды бөліп көрсету. 16 метеостанцияның 1991–2020 жж. климаттық нормалары бои ынша 10 см тереңдіктегі топырақ температурасы, 0–50 см қабатының тәуліктік су балансы және Ллои д–Теи лордың термиялық функциясы мен сумен толтырылған кеуек кеңістігінің үлесі арқылы берілген ылғалдану функциясының көбеи тіндісі ретінде биологиялық белсенділіктің тәуліктік индексі есептелетін процестік модель әзірленді. Температуралық блок Астана станциясының жарияланған топырақ температурасы нормалары бои ынша тексерілді (R²=0,997; стандартты қате 1,0°C), көміртектік блок - Шортандыдағы CO₂ эмиссиясының далалық өлшемдері және жаһандық SRDBV5 базасының 261 жазбасы бои ынша. Жылдық индекс аумақ бои ынша 2,5 есе, ал көміртектің есептік минералдануы 254-тен 811 г C/(м²·жыл) деи ін өзгереді. Инокуляция, азотфиксация және өсімдік қалдықтарын ыдырату деген үш биотехнологиялық терезе енгізілді; олардың ұзақтығы тиісінше 32–75, 0–84 және 0–117 тәулікті құраи ды. Уорд әдісімен кластерлеу төрт биотехнологиялық аи мақты бөліп шығарды (силуэт 0,51). RCP4.5 және RCP8.5 сценарии лері бои ынша 2040–2059 жж. индекс 17,5 және 23,4%-ға артады, инокуляция терезесі қысқарады, ал ыдырату терезесі ұзарады, бұл биотехнологияның басымдығын минералдануды ынталандырудан топырақтың органикалық затын сақтауға қараи ығыстырады. 

Топырақ биологиясы

21-31 6
Аңдатпа

Зерттеу барысында Жетісу облысының шалғынды сұр, тау бөктерінің ашық қарақоңыр, қара-қоңыр және таулы қара-қоңыр топырақтарының тың және жыртылған учаскелеріндегі гумусты горизонттардың биологиялық жаи -күи іне көктемгі және күзгі кезеңдерде кешенді бағалау жүргізілді. Негізгі физиологиялық-трофикалық топтарға жататын микроорганизмдердің саны қоректік орталарда өсіру арқылы, ферментативтік белсенділік ФДА-тест көмегімен, ал құрылымдық-морфологиялық сипаттамалар Пфаи ффердің шеңберлік хроматография әдісімен анықталды. Зерттеу нәтижесінде биологиялық көрсеткіштердің аи қын маусымдық және топырақ типіне баи ланысты өзгергіштігі анықталды: микроорганизмдердің жалпы саны 126,0×10⁶-дан 21,83×10⁶ КТБ/г топыраққа деи ін төмендеді. Актиномицеттер мен минералдық азот қосылыстарын паи даланатын бактериялардың ең жоғары саны тиісінше 180,0 және 174,67×10⁵ КТБ/г топырақты құрады. ФДА-белсенділіктің ең жоғары мәні 3 сағат ішінде 40,5 мкг флуоресцеин/г топырақты құрады. Шеңберлік хроматография нәтижелері бои ынша күзгі кезеңде CR көрсеткіші 21–27, OZ – 38–49, TR – 96–110 аралығында өзгерді, ал концентрлік сипаттамалар салыстырмалы тұрақтылық танытып, 5–6 сақинамен сипатталды. Тың топырақтар микроорганизмдердің жоғары биологиялық белсенділігімен сипатталды, ал жыртылған учаскелерде жерді паи далану сипатына баи ланысты микробиологиялық көрсеткіштердің өзгеруі баи қалды. Алынған нәтижелер топырақтардың биологиялық жаи -күи ін бағалау, олардың құнарлылығын сақтау және ұтымды паи далану шараларын негіздеу кезінде микробиологиялық, физикалық және химиялық көрсеткіштерді кешенді түрде ескерудің маңыздылығын аи қындаи ды. 

Экология почв

32-45 6
Аңдатпа

Құрғақ климат пен табиғи ландшафттардың өзгеруі жағдаи ында Арал теңізінің құрғаған ұлтанындағы топырақтың су режимін зерттеу ерекше өзекті мәселе, мұнда ылғалдың жетіспеушілігі тұрақты орман екпелерін қалыптастыруда негізгі шектеуші факторларының бірі болып табылады. Топырақтағы ылғал топырақтың түзілу процестерінің бағытын, өсімдіктердің өсуі мен даму жағдаи ларын, сонымен қатар су құрғағаннан кеи інгі (постаквалды) аумақтардағы орман мелиорациялық іс-шаралардың тиімділігін анықтаи ды. Орман өсіруге жарамдылық дәрежесіне қараи Арал теңізінің құрғаған табанының топырақтары үш топқа бөлінеді: қолаи лы - құмды және құмаи т шөгінділерде қалыптасқан; қанағаттанарлық - эолдық құм жамылғысымен жабылған түптік шөгінділерде қалыптасқан; шартты түрде жарамды - тұздану деңгеи і жоғары және су-физикалық қасиеттері қолаи лылығы төмен ауыр саздақты және сазды түптік шөгінділерде қалыптасқан топырақтар. Зерттеудің мақсаты орман өсіруге жарамдылығы әртүрлі топтарға жататын Арал теңізінің құрғаған ұлтанындағы тәжірибелік учаскелерде профилі бои ынша 1,0 м тереңдікке деи інгі топырақ ылғалдылығының маусымдық динамикасын зерттеу болды. Жұмыстың міндеттеріне көктемгі, жазғы және күзгі кезеңдерде 10 сантиметрлік топырақ қабаттары бои ынша ылғалдың таралуын, ылғалдылықтың тік және маусымдық өзгергіштігінің ерекшеліктерін анықтау, сонымен қатар топырақтың су режиміне салыстырмалы талдау жүргізу қарастырылды. Зерттеулер 2026 жылы SM-150t топырақ температурасы мен көлемді ылғалдылығын анықтаи тын датчиктің көмегімен жүргізілді. Өлшеулер тереңдігі 1,0 м деи інгі топырақ кескіндерінде үш рет қаи таланды, ол алынған деректердің репрезентативтілігін қамтамасыз етті. Ылғалдылықтың максималды мәні көктемде (орта есеппен 61,4%) белгіленді, ал ылғалдың негізгі шоғырлануы еріген судың инфильтрациясына баи ланысты 30-100 см қабаттарда жүреді. Жазда топырақ ылғалдылығының төмендеуі (51,5% деи ін), әсіресе жоғарғы қабаттарда (0-30 см) баи қалады, бұл булану процестерінің жоғарылауымен баи ланысты болып отыр. Күзде ылғалдылықтың орташа жылдық мәні ең төменгі көрсеткіштерге жетті (47,1%), бұл жазғы тапшылықтан кеи ін ылғал қорының толық қалпына келмеуін көрсетеді. Алынған нәтижелер Арал теңізінің құрғаған ұлтанындағы топырақтың су режимін қалыптастыру туралы түсініктерді кеңеи теді және орман мелиорациялық іс-шараларды негіздеу, ағаш және бұта түрлерін таңдау кезінде, сонымен қатар құрғақшылық жағдаи ында топырақгидрологиялық процестердің мониторингі бағдарламаларын әзірлеу кезінде паи даланылуға мүмкіндік береді. 

46-59 9
Аңдатпа

Ақмола облысының семиаридтік аи мағындағы ұсақ кебір топырақтары алмаспалы магнии мен натрии дің жоғары мөлшерімен, күшті сілтілі ортасымен және құрылымының тұрақсыздығымен сипатталады. Осыған қарамастан, олар суарылмаи тын егістікке жерлерге белсенді түрде жұмылдырылады және антропогендік деградацияға ұшыраған. Оларды қалпына келтіру стратегиясын әзірлеу үшін ұсақ кебір топырақтардың химиялық қасиеттеріне алты күкірт және күкірт құрамдас мелиоранттардың қысқа мерзімді әсерін бағалау мақсатында модельдік зертханалық зерттеулер жүргізілді. Құрамында күкірт бар мелиоранттарды ұсақ сортаңдарға енгізу топырақ ерітіндісінің құрамына да, топырақты сіңіру кешенінің күи іне де әсер ететін өзара баи ланысты физика-химиялық процестер кешенін бастады. Өзгерістер жүи елі болған, оны бір факторлы талдау және PCA мен корреляциялық талдау нәтижелері растаи ды. Топырақтың рН-ы ең сезімтал параметр болды, оның мәні барлық нұсқаларда төмен қараи ығысқан. Сонымен қатар, тәжірибелік нұсқалар арасында қышқылдану дәрежесі өзгеріп отырған. Мелиоранттардың ішінде сұи ық күкіртті қолдану бақылау нұсқасымен салыстырғанда рН-тың 8,73-тен 7,75-ке деи ін максималды төмендеуіне ықпал етті. Бұл «топырақ ерітіндісі - алмаспалы кешені» жүи есіндегі қышқыл-негіз балансының жылдам өзгеруін көрсетеді. Сұи ық күкірт және күкірт қышқылы енгізілген нұсқалардың нәтижелері бақылаудан алшақтау болды, бұл олардың еритін иондар мен алмасу кешенінің параметрлеріндегі ең үлкен өзгерістерді көрсетті. Бұл мелиоранттар 30 күндік инкубация кезінде жеке параметрлерге емес, ұсақ тұзды сулардың бүкіл химиялық жүи есіне әсер етті. Көп реттік талдау (PCA) мәліметтерінен күкірт құрамдас мелиоранттардың ұсақ кебір топырақтарға әсер ету қарқын дылығына баи ланысты олар жеке кластерлер түзетінін көрсетті. Корреляциялық талдау алмаспалы натрии мен кальции дің үлестері арасындағы аи қын антагонистік баи ланыстарды анықтады, бұл кебір топырақтардың өзгеруіндегі Ca-Na алмасу процестерінің негізгі рөлін растаи ды. Осылаи ша, зерттеу нәтижелері қысқа мерзімде топырақ ерітіндісі мен ұсақ тұзды сіңіру кешенінің химиялық құрамын өзгерткен күкірті бар ең тиімді мелиоранттарды анықтауға мүмкіндік берді. 

Агрохимия

60-73 5
Аңдатпа

Бұл мақалада Түркістан облысының Мақтаарал ауданындағы «Сабыр» шаруа қожалығы жағдаи ында суармалы егіншілік жүи есінде 2021–2023 жылдары жүргізілген үш жылдық далалық тәжірибелердің нәтижелері негізінде мақта (Gossypium hirsutum L.) өнімділігін математикалық модельдеу ұсынылған. Зерттеулер қарашірік мөлшері 0,44– 0,78%, жеңіл гидролизденетін азот 31,4–61,6 мг/кг, жылжымалы фосфор 22,8–78,0 мг/кг және алмаспалы калии 270–407 мг/кг болатын жеңіл орташа саздақты сұр топырақтарда жүргізілді. Тәжірибелер тұздану деңгеи і бои ынша екі түрлі фонда орындалды: әлсіз тұзданған (ерігіш тұздардың жалпы мөлшері 0,11–0,15%) және орташа–күшті тұзданған (0,39–0,59%). Минералдық тыңаи тқыштардың мөлшері N – 0–150, P₂O₅ – 0–200 және K₂O – 0–120 кг/га аралығында өзгертілді. Зерттеудің мақсаты – топырақтың тұздануы мен макроэлементтермен қамтамасыз етілуінің бірлескен әсері жағдаи ында шитті мақта өнімділігін болжауда классикалық регрессиялық модельдердің, жартылаи эмпирикалық полиномдардың және машиналық оқыту алгоритмдерінің болжамдық дәлдігін салыстырмалы бағалау. Болжаушы аи нымалылар ретінде ерігіш тұздардың жалпы мөлшері (x₁), азот (x₂), фосфор (x₃) және калии дің (x₄) жиынтық қоры паи даланылды. Модельдеу аналитикалық радикалдық регрессия теңдеуі және Python ортасындағы OLS, Ridge, Lasso, Random Forest, Gradient Boosting, SVR және MLP алгоритмдері арқылы жүргізілді. Модельдердің сапасы дисперсиялық талдау (ANOVA) және R², RMSE, MAE, MAPE статистикалық көрсеткіштері бои ынша бағаланды. Ең жоғары болжамдық дәлдікті Gradient Boosting алгоритмі көрсетті (R²=0,994; RMSE=0,104 т/га). Ал радикалдық регрессияның аналитикалық моделі (R²=0,838) «топырақ–тыңаи тқыш–өсімдік» жүи есіндегі өзара әрекеттесулерді ғылыми тұрғыдан түсіндіруге мүмкіндік беріп, азот пен фосфор қоректенуінің тұздану әсерін әлсірететін синергиялық ықпалын және тұздар мен калии арасындағы антагонистік баи ланысты анықтады. Алынған сызықтық емес модельдер тұзданған суармалы жерлерде мақта өсірудің дәлме-дәл қоректендіру жүи елері мен цифрлық шешім қабылдау технологияларын әзірлеудің ғылыми негізі болып табылады. 

74-88 5
Аңдатпа

Далалық тәжірибеде жартылай қуаң жағдайда оңтүстік карбонатты қара топырақтың микробиологиялық және агрохимиялық көрсеткіштеріне трибенурон-метил мен тифенсульфурон-метилдің әсері зерттелді. Топырақ үлгілері гербицидтерді қолданғаннан кейін 10, 30, 50 және 70-тәуліктерде алынды. Үлгі алу мерзімі және оның гербицид түрімен өзара әрекеттесуі микробиологиялық көрсеткіштерге статистикалық тұрғыдан елеулі әсер етті (p<0,001). Бақылаудың бастапқы кезеңінде микробтық биомассадағы көміртек пен азот мөлшерінің төмендеуі тифенсульфурон-метил қолданылған нұсқада айқынырақ байқалды. Осы нұсқада кейбір үлгі алу мерзімдерінде метаболизм коэффициенті (qCO₂) жоғарылады. 70-тәулікте трибенурон-метил қолданылған нұсқада микробтық биомасса көміртегінің мөлшері бақылау нұсқасынан статистикалық тұрғыдан ерекшеленбеді, ал тифенсульфурон-метил қолданылған нұсқада бақылаудан едәуір төмен болды. Сіңімді фосфор мөлшері уақыт бойынша едәуір өзгерді, ал топырақтағы органикалық көміртек мөлшері мен pH салыстырмалы түрде тұрақты болды. Микробиологиялық көрсеткіштердің өзгеруі гербицидтің әсер етуші затына және оны қолданғаннан кейінгі уақытқа байланысты болды.

89-103 5
Аңдатпа

Бұл мақала органикалық тыңаи тқыштарды қолданудың мақта егістігіндегі топырақ құнарлылығына және агрохимиялық қасиеттеріне әсерін кешенді бағалауға арналған. Зерттеудің негізгі мақсаты – органикалық тыңаи тқыштарды паи далану арқылы топырақтағы қарашірінді құрамы, қоректік элементтердің (N-NO3, P2O5) өзгеруін анықтау болып табылады. Зерттеу жұмыстары суармалы егіншілік жағдаи ында жүргізілген далалық тәжірибелер негізінде орындалды. Тәжірибе барысында органикалық тыңаи тқыштардың әртүрлі мөлшерде және әртүрлі қолдану тәсілдері бои ынша топырақтың құнарлығына және қоректік режиміне әсері зерттелді. Зерттеу нәтижелері органикалық тыңаи тқыштарды жүи елі қолдану топырақтағы органикалық заттар қорының артуына, қарашірік қабатының тұрақтануына және қоректік элементтердің өсімдікке сіңімділігінің жоғарылауына ықпал ететінін көрсетті. Сонымен қатар, органикалық тыңаи тқыштарды паи далану минералдық тыңаи тқыштарға тәуелділікті азаи туға, топырақтың деградациялық үдерістерінің алдын алуға және агроэкожүи енің экологиялық тұрақтылығын сақтауға мүмкіндік беретіні анықталды. Зерттеу нәтижелері мақта шаруашылығындағы қорды үнемдеи тін және экологиялық тұрғыдан қауіпсіз агротехнологияларды қалыптастырудың ғылыми негізін кеңеи теді және оларды өндірістік тәжірибеде енгізудің практикалық маңыздылығын дәлелдеи ді. 

Обзорная статья

104-117 9
Аңдатпа

Зерттеу PRISMA 2020 нұсқаулығына сәи кес жүргізілді. Scopus дерекқорындағы екі өзара толықтырушы іздеу нәтижесінде 746 ғылыми жазба анықталып, іріктеу үдерісінен кеи ін 378 зерттеу талдауға енгізілді. Әдебиеттерді талдау кремнии дің тұзға төзімділікті арттыруы Na⁺ реттелуінің жақсаруымен, K⁺/Na⁺ арақатынасының тұрақтануымен, тотығу зақымдануының төмендеуімен, фотосинтез бен су режимінің сақталуымен және өсім мен биомассаның қалпына келуімен баи ланысты екенін көрсетті. Дәстүрлі кремнии көздері мен нанокремнии белгілі бір жағдаи ларда тиімді болғанымен, олардың тікелеи салыстырмалы зерттеулері аз болғандықтан, нанокремнии дің жалпы артықшылығы дәлелденбеген. Зерттеулердің басым бөлігі бақыланатын жағдаи да жүргізіліп, далалық зерттеулер 4,6%-ды құрады. Болашақ зерттеулерде кремнии дозаларын стандарттау, әртүрлі көздері мен қолдану тәсілдерін салыстыру, генотиптік ерекшеліктерді және көпжылдық далалық жағдаи ларды зерттеу қажет. Жалпы алғанда, кремнии тұздануды басқару шараларында перспективалы, алаи да оның тиімділігі нақты жағдаи ларға баи ланысты. 



ISSN 1999-740X (Print)
ISSN 2959-3433 (Online)