ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚҰРҒАҚ АИ МАҒЫНЫҢ ЖАИ ЫЛЫМ ЭКОЖҮИ ЕЛЕРІ: ҚАЗІРГІ ЖАҒДАИ Ы, МӘСЕЛЕЛЕРІ ЖӘНЕ ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУ ЖОЛДАРЫ (ШОЛУ)

Бұл мақалада Түркістан облысының Отырар ауданы мысал ретінде Оңтүстік Қазақстанның құрғақ аи мағындағы жаи ылым экожүи елерінің жағдаи ы мен жұмыс істеуі бои ынша қазіргі зерттеулерге шолу жасалған. Онда аи мақтың табиғи-климаттық сипаттамалары, құрғақшылық пен климаттың өзгеруінің жаи ылым фитоценоздарының құрылымына, олардың өнімділігіне және биоәртүрлілігіне әсері қарастырылды. Жаи ылым экожүи елерінің тұрақтылығына әсер ететін негізгі факторлар, соның ішінде су режимі, топырақтың тұздылығы, органикалық көміртегі мөлшері, топырақ микробиомының жағдаи ы және антропогендік жүктеме талданды. Өсімдіктерді геоботаникалық бағалаудың заманауи әдістеріне, проекциялық жамылғыны, өнімділікті және биоәртүрлілік көрсеткіштерін анықтауға, сондаи -ақ жаи ылым жағдаи ын бағалау үшін геоақпараттық жүи елерді, қашықтықтан зондтауды және спутниктік мониторингті паи далануға ерекше назар аударылды. Табиғи алюмосиликаттар, гуминді заттар, ақуыз гидролизаты және микробалдырлар Chlorella vulgaris негізіндегі органоминералды тыңаи тқыштарды паи далану арқылы деградацияланған жаи ылымдарды қалпына келтіру перспективалары туралы деректер қорытындыланды. Геоботаникалық, топырақ-экологиялық және цифрлық зерттеу әдістерін біріктіретін кешенді тәсіл жаи ылым экожүи елерінің тұрақтылығын арттыруға, биоәртүрлілікті сақтауға және құрғақ аумақтарда табиғи жемшөп ресурстарын ұтымды паи далануға ықпал ететіні көрсетілді.

1. Reynolds J.F., Smith D.M.S., Lambin E.F. et al. Global desertification: building a science for dryland development // Science. - 2007. - Vol. 316. - P. 847-851. - DOI: 10.1126/science.1131634.

2. Climate Change 2023: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change.

3. - Geneva: IPCC, 2023. - 184 p. - DOI: 10.59327/IPCC/AR6-9789291691647.

4. Yao J., Chen Y., Guan X., Zhao Y., Chen J., Mao W. Recent climate and hydrological changes in Central Asia and their impacts on ecosystems // Journal of Hydrology. - 2023.

5. - Vol. 620. - P. 129431. - DOI: 10.1016/j.jhydrol.2023.129431.

6. Guo H., Bao A., Liu T. Climate variability and aridity changes in Central Asia // Atmospheric Research. - 2022. - Vol. 270. - P. 106055. - DOI: 10.1016/j.atmosres.2022.106055.

7. Huang J., Yu H., Guan X., Wang G., Guo R. Accelerated dryland expansion under climate change: A review // Climate Dynamics. - 2016. - Vol. 46. - № 9-10. - P. 3241-3256. - DOI: 10.1007/s00382-015-2587-5.

8. Pfadenhauer J., Klötzli F. Global Vegetation: Fundamentals, Ecology and Distribution. - Cham: Springer Nature Switzerland, 2020. - 858 p. - DOI: 10.1007/978-3-030-49860-3.

9. Ricklefs R.E., Relyea R. Ecology: The Economy of Nature. - 9th ed. - New York: W.H. Freeman, 2021.

10. Maestre F.T., Eldridge D.J., Soliveres S. et al. Structure and functioning of dryland ecosystems in a changing world // Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics. - 2016. - Vol. 47. - P. 215-237. - DOI: 10.1146/annurev-ecolsys-121415-032311.

11. Nimmo D.G., Tingley R., Pavey C.R. et al. Challenges and solutions to biodiversity conservation in arid lands // Science of the Total Environment. - 2023. - Vol. 857.

12. - P. 159695. - DOI: 10.1016/j.scitotenv.2022.159695.

13. De Cáceres M., Chytrý M., Agrillo E. et al. A comparative framework for broad-scale plot-based vegetation classification // Applied Vegetation Science. - 2015. - Vol. 18.

14. - № 4. - P. 543-560. - DOI: 10.1111/avsc.12179.

15. Bonham C.D. Measurements for Terrestrial Vegetation. – 2nd ed. – Chichester: Wiley-Blackwell, 2013. – 272 p.

16. Tilman D., Isbell F., Cowles J.M. Biodiversity and ecosystem functioning // Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics. - 2014. - Vol. 45. - P. 471-493.

17. - DOI: 10.1146/annurev-ecolsys-120213-091917.

18. Dimeeva L.A., Veselkin D.V. Rastitel'nost' pustyn' Kazahstana i voprosy ee klassifikacii // Botanicheskie issledovaniya Sibiri i Kazahstana. - 2015. - T. 21. - S. 45-61.

19. Norton M.R., Malinowski D.P., Volaire F. Plant drought survival under climate change and strategies to improve perennial grasses: A review // Agronomy for Sustainable Development. - 2016. - Vol. 36. - Art. 29. - DOI: 10.1007/s13593-016-0362-1.

20. Hooper D.U., Adair E.C., Cardinale B.J. et al. A global synthesis reveals biodiver-sity loss as a major driver of ecosystem change // Nature. - 2012. - Vol. 486. - P. 105-108.

21. - DOI: 10.1038/nature11118.

22. Rozema J., Schat H. Salt tolerance of halophytes and their ecological significan-ce // Environmental and Experimental Botany. - 2021. - Vol. 188. - Art. 104499. - DOI: 10.1016/j.envexpbot.2021.104499.

23. Maestre F.T., Eldridge D.J., Soliveres S., Kéfi S., Delgado-Baquerizo M., Bowker M.A., García-Palacios P., Gaitán J., Gallardo A., Lázaro R. et al. Research needs on the biodiversity-ecosystem functioning relationship in drylands // Philosophical Transac-tions of the Royal Society B: Biological Sciences. - 2023. - Vol. 378. - № 1870. - Art. 20220295. - DOI: 10.1098/rstb.2022.0295.

24. Wulder M.A., Roy D.P., Radeloff V.C., Loveland T.R., Anderson M.C., Johnson D.M. et al. Fifty years of Landsat science and impacts // Remote Sensing of Environment.

25. - 2022. - Vol. 280. - Art. 113195. - DOI: 10.1016/j.rse.2022.113195.

26. De Cáceres M., Chytrý M., Agrillo E. et al. A comparative framework for broad-scale plot-based vegetation classification // Applied Vegetation Science. - 2015. - Vol. 18.

27. - № 4. - P. 543-560. - DOI: 10.1111/avsc.12179.

28. Simpson E.H. Measurement of Diversity // Nature. - 1949. - Vol. 163. - № 4148. - P. 688. - DOI: 10.1038/163688a0.

29. Shannon C.E. A mathematical theory of communication // Bell System Technical Journal. - 1948. - Vol. 27. - P. 379-423. - DOI: 10.1002/j.1538-7305.1948.tb01338.x. .

30. Lehmann J., Kleber M. The contentious nature of soil organic matter // Nature.

31. - 2015. - Vol. 528. - P. 60-68. - DOI: 10.1038/nature16069.

32. Delgado-Baquerizo M., Guerra C.A., Trivedi P. et al. The global ecology of soil microbiomes // Nature Reviews Microbiology. - 2023. - Vol. 21. - P. 555-571.

33. Bünemann E.K., Bongiorno G., Bai Z. et al. Soil quality revisited: Concepts, indicators and applications // Soil and Tillage Research. - 2024. - Vol. 245. - Art. 106150.

34. Wulder M.A., Coops N.C., Roy D.P. Landsat continuity and applications in ecosystem monitoring // Remote Sensing of Environment. - 2022. - Vol. 269. - Art. 112822. - DOI: 10.1016/j.rse.2021.112822.

35. Xue J., Su B. Significant Remote Sensing Vegetation Indices: A Review of Developments and Applications // Journal of Sensors. - 2017. - Vol. 2017. - Art. 1353691. - DOI: 10.1155/2017/1353691.

36. Agegnehu G., Bass A.M., Nelson P.N., Bird M.I. Benefits of biochar, compost and biochar-compost for soil quality, maize yield and greenhouse gas emissions in tropical agricultural soils: A review // Agriculture, Ecosystems & Environment. - 2016. - Vol. 213. - P. 72-85. - DOI: 10.1016/j.agee.2015.07.015.

37. Qadir M., Quillérou E., Nangia V. et al. Economics of salt-induced land degradation and restoration // Natural Resources Forum. - 2014. - Vol. 38. - № 4. - P. 282-295. - DOI: 10.1111/1477-8947.12054.

38. Trivedi P., Leach J.E., Tringe S.G., Sa T., Singh B.K. Plant-microbiome interactions: from community assembly to plant health // Nature Reviews Microbiology. - 2020. - Vol. 18. - № 11. - P. 607-621. - DOI: 10.1038/s41579-020-0412-x.

39. Rouphael Y., Colla G. Toward a sustainable agriculture through plant biosti-mulants: From experimental data to practical applications // Agronomy. - 2020. - Vol. 10. - № 10. - Art. 1461. - DOI: 10.3390/agronomy10101461.