ГУМИН ТЫҢАИ ТҚЫШЫНЫҢ ЖЕТІСУ ЖАҒДАИ ЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚ ҚҰНАРЛЫЛЫҒЫНА ЖӘНЕ ЖҮГЕРІ ӨНІМДІЛІГІНЕ ӘСЕРІ

Қазақстанның оңтүстік шығысындағы сұр топырақтың гумустың төмен құрамымен, әлсіз құрылымымен және ылғалдың шектеулі сыйымдылығымен сипатталады. Бұл олардың табиғи құнарлылығының салыстырмалы түрде төмен деңгейін шарттайды және ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін шектейді. Егіншілікті интенсификациялау жағдайында өзекті міндет - жүгерінің астық өнімділігін арттырудың экологиялық таза және үнемді әдістерін іздеу. Осы зерттеуде Атмас органикалық гумин тыңайтқышының жүгерінің өсуіне, дамуына және өнімділігіне әсері бағаланды. Гуминді тыңайтқышты қолдану өсімдіктердің дамуын ынталандырады және ризосферадағы қоректік заттардың қозғалғыштығын арттырады. Бұл тамыр жүйесінің қарқынды қалыптасуын қамтамасыз етеді, макро және микроэлементтердің сіңуін жақсартады және өсімдіктердің құрғақ кли-маттық стресстерге төзімділігін арттырады. Нәтижесінде астық өнімділігі 13,2-15,9 т/га дейін өсті, бұл бақылаумен салыстырғанда 4,7-ден 26,1% - ға дейін өсуді қамтамасыз етті. Осылайша, Атмас органикалық гумин тыңайтқышы егіннің тұрақты қалыптасуын, топы-рақтың агрохимиялық қасиеттерін жақсартуды және дақылдарды өсірудің экономикалық тиімділігін арттыруды қамтамасыз ететін сұр топырақ жағдайында жүгерінің астық өнімділігін арттырудың тиімді құралы болып табылады.

1. Мировое производство кукурузы. [Электронный ресурс]. - Режим доступа: https://www.yara.kz/crop-nutrition/maize/key-facts/world-production/ - Дата обра-щения: 26.07.2026.

2. Аграрный сектор [Электронный ресурс] Казахстан увеличил посевы куку-рузы. – Режим доступа: https://agrosektor.kz/agriculture-news/kazahstan-uvelichil-posevy-kuku ruzy.html. - Дата обращения: 26.07.2026.

3. Гармаш Н.Ю., Гармаш Г.A. Методические подходы к оценке качества гуминовых препаратов // Агрохимический вестник. - 2012. - №4. – С. 17-19.: - URL: https://cyberleninka.ru/article/-n/metodicheskie-podhody-k-otsenke-kachestva-guminovyh-preparatov.

4. Орлов Д.С. Гуминовые вещества в биосфере. - Москва: Наука, 1997. – 237 с.

5. - URL: https://www.studmed.ru/orlov-ds-otv-red-guminovye-veschestva-v-biosfere_ 9bdd72760ea.html.

6. Тихонов В.В., Якушев A.В., Завгородная Ю.A., Бызов B.A., Демин В.В. Действие гуминовых кислот на рост бактерий // Почвоведение. - 2010. - №3. – С. 333-341. - URL: https://naukarus.com/deystvie-guminovyh-kislot-na-rost-bakteriy

7. Курманбаев А.А., Сүндет Т.Р. Концепция почвенного здоровья и современные индикаторы здоровья почв // Почвоведение и агрохимия. – 2023.

8. - №2.- С. 91-106. - URL: https://doi.org/10.51886/1999-740X_2023_2_91.

9. Karabayev K.B., Suleimenov B.U., Smanov A.Zh., Zhakatayeva A.N., Ustemirova A.M., Zhassybayeva G.D., Dutbayev A.O. Growth and productivity of porumben corn hybrids with the Application of Bioecogum in southeast Kazakhstan // SABRAO Journal of Breeding and Genetics. - 2024. - Vol. 56. - No. 2. - P. 673-680. - DOI: 10.54910/sabrao2024.56.2.19.

10. Suleimenov B., Kaisanova G., Suleimenova M., Tanirbergenov S. Influence of organic humic fertilizer «Tumat» on the productivity of sugar beet // Agronomy. - 2024.

11. - Vol. 14. - Art. 1100. - P. 1-21. - DOI: 10.3390/agronomy14061100.

12. Сулейменов Б., Танирбергенов С., Зәріп З., Мұсаева Қ., Кайсанова Г. Применение гуминовых удобрений при возделывании сои, озимой пшеницы и сахарной свеклы в условиях юго-востока Казахстана // Izdenister Natigeler. - 2025.

13. - № 1 (105). - С. 439-451. - DOI: 10.37884/1-2025/47.

14. Ибраева М.А., Абай А.К., Токсейтов Н.М., Сулейменова А.И., Пошанов М.Н. Сравнительное изучение влияния применения биопрепаратов «Тумат» и «Биоэко-гум» на гумусное состояние рисово-болотных почв // Почвоведение и агрохимия.

15. - 2022. - №2. – С. 56-74. - DOI: https://doi.org/10.51886/1999-740X_2022_2_56

16. Пачикин К.М., Ерохина О.Г., Адамин Г.К., Ершибулов А.К., Сонгулов Е.Е. Почвы предгорных равнин хребта Малай-Сары и их деградация // Почвоведение и агрохимия. – 2018. – № 4. – С. 5–21.

17. [Электронный ресурс] Режим доступа: https://www.kz.corteva.com/products-and-solutions/seeds/corn/p0937.html. - Дата обращения: 22.07.2026.

18. Аринушкина Е.В. Руководство по химическому анализу почв. Москва: МГУ, 1970. - 489 с. [Электронный ресурс]. - Режим доступа: https://search.rsl.ru/#colf=04.10.2024. - Дата обращения 22.07.2026.

19. Grzyb A., Wolna-Maruwka A., Niewiadomska A. Environmental Factors Affecting the Mineralization of Crop Residues // Agronomy. - 2020. - Vol. 10. - Art. 121951. - DOI: 10.3390/agronomy10121951.

20. Feng X., Simpson A.J., Simpson M.J. Chemical and mineralogical controls on humic acid sorption to clay mineral surfaces // Organic Geochemistry. - 2005. - Vol. 36.

21. - P. 1553-1566. - DOI: 10.1016/j.orggeochem.2005.06.008.

22. Yang F., Tang C., Antonietti M. Natural and artificial humic substances to manage minerals, ions, water, and soil microorganisms // Chemical Society Reviews. - 2021. - Vol. 50. - № 10. - P. 6221-6239. - DOI: 10.1039/d0cs01363c.

23. Drinkwater L.E., Wagoner P., Sarrantonio M. Legume-based cropping systems have reduced carbon and nitrogen losses // Nature. - 1998. - Vol. 396. - P. 262-265. - DOI: 10.1038/24376.

24. Grant C.A., Flaten D.N., Tomasiewicz D.J., Sheppard S.C. The importance of phosphorus in crop production and environment // Canadian Journal of Plant Science.

25. - 2001. - Vol. 81. - № 3. - P. 211-228. - DOI: 10.4141/P00-093.

26. Römheld V., Kirkby E.A. Research on potassium in agriculture: needs and prospects // Plant and Soil. - 2010. - Vol. 335. - P. 155-180. - DOI: 10.1007/s11104-010-0520-1.

27. Zhang Z., Wang J., Zhang K. et al. Integrating field experiments and meta-analysis to decipher the mechanisms underlying the yield-enhancing effect of humic acid on maize // Field Crops Research. - 2026. - Vol. 346. - Art. 110618. - DOI: 10.1016/j.fcr.2026.110618.

28. Sangoi L., Silva P.R.F., Argenta G. Influence of plant density and row spacing on maize grain yield and ear traits // Agronomy Journal. - 2002. - Vol. 94. - № 3. - P. 565-571. - DOI: 10.2134/agronj2002.5650.

29. Izquierdo J., Arriagada O., García-Pintos G., Ortiz R., García-Pintos M., García-Pintos M. Humic field biostimulation as a sustainable agricultural practice to increase yield of main grains: evidence from on-farm trials // Frontiers in Plant Science. - 2025. - Vol. 16. - Art. 1709876. - DOI: 10.3389/fpls.2025.1709876.