Қостанай облысындағы топырақтың ауыр металдармен ластану жағдайы

Қазақстан Республикасының Қостанай облысы - егістік алқаптары кең, еліміздің жетекші ауылшаруашылық аймақтарының бірі. Алайда тау-кен өнеркәсібінің (мысалы, ЖАГОК - Жезқазған тау-кен металлургия комбинаты, ТБРУ - Торғай боксит кен басқармасы, ССКӨБ - Соколов-Сарыбай тау-кен өндірістік бірлестігі АҚ) егістік жерлерге жақын орналасуы қоршаған ортаның елеулі антропогендік ластануына, әсіресе топырақта ауыр металдардың жиналуына алып келуде. Бұл зерттеуде облыстың бес өнеркәсіптік-ауылшаруашылық орталығында (Қостанай, Жетіқара, Арқалық, Лисаковск, Рудный) 2017–2024 жылдар аралығында топырақтағы ауыр металдардың (Pb, Cu, Cr, Zn, Cd) жылжымалы формаларының құрамы атомдық-абсорбциялық спектрометрия әдісімен анықталды. Алынған нәтижелер мыс, хром және әсіресе кадмий бойынша шекті рұқсат етілген концентрациялардың (ШРК) тұрақты түрде асып кеткенін көрсетті. Сондай-ақ, өнеркәсіптік шығарындылармен байланысты болуы мүмкін күрт секірулер де тіркелді. Орташа жылдық концентрацияларды талдау кадмий мен мыстың биоаккумулятивтік әлеуеті мен топырақтағы биогеохимиялық процестерді бұзу қабілетіне байланысты ауылшаруашылық жүйелеріне ең үлкен қауіп төндіретінін көрсетеді. Зерттеу нәтижелері жүйелі экологиялық мониторингтің, өнеркәсіптік қысым жағдайында ауыл шаруашылығын бейімдеп басқарудың, сондай-ақ жер ресурстарын тұрақты пайдалануды және азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін экологиялық технологиялар мен рекультивациялық шараларды енгізудің маңыздылығын көрсетеді.

1. Ministrstvo sel’skogo khoziaistva Respubliki Kazakhstan. Svodnyi analiticheskii otchet o sostoianii i ispol’zovanii zemel’ Respubliki Kazakhstan za 2023 god. Astana: Ministrstvo sel’skogo khoziaistva RK, 2023. - 138 p.

2. Promyshlennost’ Kostanaiskoi oblasti [Elektronnyi resurs]: Rezhim dostupa: https://factories.kz/news/promyshlennost-kostanayskoy-oblasti. Accessed July 3, 2025.

3. Zhao H., Wu Y., Lan X., Yang Y., Wu X., Du L. Comprehensive assessment of harmful heavy metals in contaminated soil in order to score pollution level// Scientific Reports. – 2022. -Vol. 12. - № 7602. – P. 1-13.

4. Zhyrgalova A., Yelemessova S., Ablaikhana B., Aitkhozhayeva G., Zhildikbayeva A. Assessment of potential ecological risk of heavy metal contamination of agricultural soils in Kazakhstan// Brazilian Journal of Biology. – 2023. - Vol. 83. - Article ID: e280583. – P. 1-9.

5. European Commission. EU Soil Strategy for 2030: Reaping the benefits of healthy soils for people, food, nature and climate. Brussels: European Commission, 2021. 30 p. Available at: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:52021DC-0699. Accessed November 21, 2025.

6. FAO. Global Assessment of Soil Pollution. Rome: Food and Agriculture Organi-zation of the United Nations, 2018. 260 p. Available at: https://www.fao.org/documents/card/en/c/I9183EN/. Accessed November 21, 2025.

7. Bekenov D.Zh., Abishev N.K. Issledovanie soderzhanie tiazhelykh metallov v pochvakh sel'skokhoziaistvennykh ugodij Severnogo Kazahstana// Kazahstanskaia nauka, - 2022. - Vol. 4(4). - P. 12–26.

8. Ivancova E.A., Vodolazko A.N. Vliianie zagriazneniia pochv sel'skokhoziaisten-nykh zemel' tiazhelymi metallami na ikh bonitirovochnuiu ocenku (na primere Volgo-gradskoj oblasti)// Vestnik ekologicheskoi bezopasnosti. – 2019. – 4. - P. 111–115.

9. Xu D., Shen Zh., Dou Ch., et al. Effects of soil properties on heavy metal bioavailability and accumulation in crop grains under different farmland use patterns// Scientific Reports. – 2022. - Vol. 12. - № 13140. - P. 1-15.

10. Che Nde S., Mba Felicite O., Sanjo Aruwajoye G., Gertrude Palamuleni L. A meta-analysis and experimental survey of heavy metals pollution in agricultural soils// Journal of Trace Elements in Medicine and Biology. – 2024. - Vol. 79. - № 100180. - P. 1-13.

11. Qin Yu., Zhang F., Xue Sh., Ma T.,Yu L. Heavy Metal Pollution and Source Contributions in Agricultural Soils Developed from Karst Landform in the Southwestern Region of China// Toxics. – 2022. - Vol. 10 (10). - P. 1-18.

12. Peng Y., Grigorieva I. Assessment of heavy metal pollution on agricultural land in Chengdu city under different anthropogenic pressures based on APCS-MLR model-ling// Ecological Indicators. – 2024. - Vol. 158. - № 112183. - P. 1-11.

13. Rafiq M., Ali S., Abbas S. et al. Risk assessment of heavy metals in soil and vegetables from suburban area// Toxics. – 2021. -Vol. 9(3). - № 53. - P. 1-13.

14. Ahmetova L.K., Sarsembaev Zh.T. Otsenka zagriazneniia pochv tiazhelymi metallami v agrolandshaftakh Severnogo Kazakhstana// Pochvovedenie i agrojekologiia. – 2023. – 2. - P. 54–63.

15. Ermakova S.V. Soderzhanie tiazhelykh metallov pochv sel'skokhoziaistvennykh ugodii iugo-vostochnoi Kamchatki// Tezisy XIII Nacional'noi nauchno-prakticheskoj konferencii, 2022. - P. 87–91.

16. Wan Y., Liu J., Zhuang Zh., Wang Q. Li H. Heavy Metals in Agricultural Soils: Sources, Influencing Factors, and Remediation Strategies// Toxics. – 2024. - Vol. 12(1), № 63. - P. 1-17.

17. Alengebawy A.,Taha Abdelkhalek S., Rana Qureshi S., Wang M. Heavy Metals and Pesticides Toxicity in Agricultural Soil and Plants: Ecological Risks and Human Health Implications// Toxics. – 2021. - Vol. 9(3), № 42. - P. 1-33.

18. Musaev E.S., Muhamedzhanova G.S. Kharakteristika pochv po soderzhaniiu tiazhelykh metallov v raionakh Aktyubinskoi oblasti// Geografiia i prirodnye resursy Kazahstana. – 2021. – Vol. 4(53). – P. 54–61.

19. Kazhydromet. Informatsionnyi biulleten’ o sostoianii okruzhaiushchei sredy Respubliki Kazakhstan za 2017–2018 gg. Astana: Kazhydromet, 2019. - 128 p.

20. Kazhydromet. Informatsionnyi biulleten’ o sostoianii okruzhaiushchei sredy Respubliki Kazakhstan za 2019–2020 gg. Nur-Sultan: Kazhydromet, 2021. - 134 p.

21. Kazhydromet. 2025. Informatsionnyi biulleten’ o sostoianii okruzhaiushchei sredy Kostanaiskoi oblasti za 2021–2024 gg. Kostanay: Kazhydromet, 2025. - 156 p.

22. Federal'nyi tsentr gigieny i epidemiologii Rospotrebnadzora. GN 2.1.7.2041–06. Pochva, ochistka naselennykh mest, sanitarnaya okhrana pochvy. Predel'no dopustimye kontsentratsii (PDK) khimicheskikh veshchestv Moscow: Federal’nyi tsentr gigieny i epidemiologii Rospotrebnadzora, 2006. - 15 p.