Әзербайжанның топырақ генофондын қорғау мәселесі

Әзербайжанның топырақ генофонды өзінің жеке морфологиялық, физикалық-химиялық және биологиялық қасиеттері бар әртүрлі типтерден (таулы-шалғынды, таулы-шалғынды-далалық, таулы-орманды сары топырақтар, таулы-орманды қоңыр, шалғынды-далалық, сұрғылт-қоңыр, сұр топырақтар және шалғынды-сұр және т.б.) тұрады. Делювиалды шөгінділердің тау бөктеріндегі аймақтарға бейімделгені анықталды. Гранулометриялық құрамы бойынша олар малтатасты-сазды-саздақты, құрамында карбонаты мөлшері жоғары. Гранулометриялық құрамда тозаңды фракциялар басым, физикалық құмның [>0,01 мм] физикалық сазға [<0,01 мм] қатынасы 0,6-ны құрайды. Пролювиалды шөгінділер жамылғысы төменгі бөлігіне бейімделген. Гранулометриялық құрамы бойынша олар орташа және ауыр саздақты, карбонатты. Аллювиалды шөгінділер өзен аңғарларында, өзен жайылмаларының ескі сағаларында дамыған. Олар жоғары мөлшерде фракциямен (41,2±0,55%) сипатталады, физикалық құмның физикалық сазға қатынасы 1,9-ды құрайды. Топырақ профилінің генетикалық қабаттарының негізгі морфологиялық көрсеткіштеріне жүргізілген статистикалық талдау топырақты өңдеу процесіндегі профильдің өзгеру жылдамдығын көрсетті. Ұзақ және жүйелі суару зоналық топырақтардың агрофизикалық қасиеттерінің күрт өзгеруіне себеп болады. Суармалы топырақтардың метрлік қабатындағы гранулометриялық құрамы – әлсіз саздақты, лайлы фракцияның құрамы 28,3±1,08–31,8±0,83%-ды, физикалық саздың құрамы 63,0±1,8–65±1,1%-ды құрайды. Бұл тың аймақтық топырақтарға қарағанда тиісінше 4–6% (құрғақ далалық аймақ) және –3,5% (шөлейтті аймақ) жоғары. Суару рельефінің сипатына байланысты суармалы топырақтарда сазды (барлық жағдайда 4,7%) және жеңіл сазды (5,2%) гранулометриялық құрамның ұлғаюы байқалады. Тың шалғынды-сұр топырақтарда гранулометриялық құрамы жеңіл саздақтыдан (барлық жағдайда 3,3) жеңіл саздыға (20,6) (57,7%), содан кейін суару арқылы саздақтыдан (3,1%) ауыр саздыға (2,4%) (60,6%) дейін өзгереді. Тың топырақтар профилінің жоғарғы бөлігі айтарлықтай гумустанған және барлық жағдайда тығыздығы төмен: 1,19 г/см³ – өзгеріс коэффициенті 6,88% (құрғақ далалық аймақ) және 1,30 г/см³ – өзгеріс коэффициенті 3,78% (шөлейтті аймақ). Аридті субтропиктік тың зоналық топырақтар гумусқа бай. 0-25 см қабатындағы гумустың орташа статистикалық мөлшері құрғақ далалық аймақта 2,5–2,8%, шөлейтті аймақта 1,6–2,0% құрайды. Артезиандық сулармен суарылатын аридті суармалы топырақтардың жыртылған қабатындағы гумустың абсолюттік мөлшері тың топырақтармен салыстырғанда аз (құрғақ далалық аймақта 2,3–2,6% және шөлейтті аймақта 1,6–1,9%).

1. Dokuchaev V. V. K voprosu ob otkry`tii pri russkix universiteta kafedr pochvovedeniya i ucheniya o mikroorganizmax (v chastnosti, bakteriologii). – M: Razdum`ya o zemle, 1985. – 75 s.

2. Fridland N.M., Karmchnok M. N. Ukazaniya po klassifikatsiy i diagnostike pochv. Pochvy vlazhnykh i polusukhikh subtropicheskikh oblastey SSSR. - M: Kolos, 1967. – 63 s.

3. Volobuyev V. R. Ekologiya pochv. -Baku: AN Azerb. SSR, 1963. - 260 s.

4. Kovda V. A. Osnovy` ucheniya o pochvax. - M.: Nauka, 1973. -1 kn. - 447. s., 2 kn. - 468 s.

5. Aparin B.F., Kasatkina G.A., Matinian N. N., Sukhacheva Е. U. Red data soil book of the Leningrad region. - Sankt-Peterburg: Airplane, 2007. - 320 p.

6. Salaev M.E. Diagnostika i klassifikatsiya pochv Azerbajdzhana. - Baku: Elm, 1991. - 239 s.

7. Babayev М.P., Mirza-zade. The Soil museum, as the methodological centre on studying and protection of a soil genofund of Azerbaijan// Proceedings of the International Scientific Conference. - Rostov - on Don, 2006. - P. 32–34.

8. Babayev M.P., Nadjafova S.I., Mirzezade R.I., Ramazanova F.M. Agrosoil zoning of the land fund of Karabakh of the Republic of Azerbaijan// Soils and Agrochemical, 2024. - № 1. - P. 5-18.

9. Aliev G.A. Bury`e lesny`e pochvy`. - Baku: Elm, 1965. - 110 s.

10. Mamedov G., Halilov M. Ecology and environment. – Baku: Elm, 2004. - 504 p.

11. Ramazanova F.M., Mammadova A.S. Morphological state of soils in the dry subtropical zone of Azerbaijan// Proceedings of the International Scientific Conference. - Adana, Türkiye: Proceedings book, 2024. - P. 1215-1225 (1277).

12. Gurbanov E.A., Ramazanova F.M., Huseynova S.M., Gurbanova Z.R. Izmenenie protivoe`rozionnoj stojkosti oroshaemy`x sero-korichnevy`x pochv suxoj subtropicheskoj zony` Azerbajdzhana v zavisimosti ot davnosti ix orosheniya// Vestnik Tomskogo gosudarstvennogo universiteta. Biologiya. - 2021. - № 56. - P. 33-59.

13. Mirza-zade R.I. The Role of a soil museum in development of educational process in soil science and ecology// Proceedings V congress of the All-Russia society of soil scientists of V.V.Dokuchayev. - Rostov-on-Don, 2008. - P. 12.

14. Polevoy opredelitel’ pochv Rossii. M.: Pochvennyy institut im V.V. Dokuchaeva, 2008. - 182 s.

15. FAO. Guidelines for soil description. - Rome: 4th edition, 2006. - 97 p.

16. Arinushkina E.V. Rukovodstvo po chimicheskomu analizu pochv. - M: MGU, 1970. - 476 s.

17. Dospehov V.A. Metodika polevogo opyta (s osnovami statisticheskoy obrabotki rezul'tatov issledovaniy). M.: Agropromizdat, 1985. - 351 p.

18. Ramazanova F. M. Mineralogical composition of gray-brown (dry-steppe zone) and meadow-gray soil (semi-desert zone) soils of Azerbaijan// 10th International New York Conference on Evolving Trends in Interdisciplinary Research. - Manhattan, NYC. IKSAD Publications, 2024. –P. 334-342.

19. Babayev M.P., Gurbanov E., Mirzazade R., Ramazanova F., Huseynova S. Developed characters of degradation of the irrigative soils in arid and subtropics zone of Azerbaijan// International Soil Congress. – Samsun, Turkey. - 2010. - P.387-395.

20. Babayev M.P., Ramazanova F.M., Mirzazade R.I. Influence of intermediate crops on the microaggregate composition of soils of the dry steppe and semi-desert zones of Azerbaijan// News of Higher Educational Institutions. North Caucasus region. Natural sciences. 45 years. - Rostov - on- Don: Publishing house of KIBI MEDIA CENTER SFU, 2018. - № 2. - P. 45-58.

21. Shikhlinskii E.M. Klimat Azerbaidzhana. Baku.: Elm, 1969. - 250 s.

22. Eyubov A.D. Agroklimaticheskoe raionirovanie Azerb SSR. Baku.: AN Azerb.SSR, 1968. - 209 s.

23. Klimat-Azerbaidzhana [Elektronny resurs]. Access mode: Pogoda33. net, svobodny.

24. Ramazanova F. M. Diagnostics of irrigated soils of the dry subtropical zone of Azerbaijana// International Conference “Scientific research of the SCO countries: synergy and integration” Part 3, 2023 October 14, 2023. Beijing, PRC. Beijing, China: Scientific publishing house Infinity, 2023. - P. 161-165.