Түркістан облысының тұзданған топырақтарында машинамен оқыту әдістерімен мақтаның қоректенуін оңтаи ландыру
https://doi.org/10.51886/1999-740X_2026_4_60
Аңдатпа
Бұл мақалада Түркістан облысының Мақтаарал ауданындағы «Сабыр» шаруа қожалығы жағдаи ында суармалы егіншілік жүи есінде 2021–2023 жылдары жүргізілген үш жылдық далалық тәжірибелердің нәтижелері негізінде мақта (Gossypium hirsutum L.) өнімділігін математикалық модельдеу ұсынылған. Зерттеулер қарашірік мөлшері 0,44– 0,78%, жеңіл гидролизденетін азот 31,4–61,6 мг/кг, жылжымалы фосфор 22,8–78,0 мг/кг және алмаспалы калии 270–407 мг/кг болатын жеңіл орташа саздақты сұр топырақтарда жүргізілді. Тәжірибелер тұздану деңгеи і бои ынша екі түрлі фонда орындалды: әлсіз тұзданған (ерігіш тұздардың жалпы мөлшері 0,11–0,15%) және орташа–күшті тұзданған (0,39–0,59%). Минералдық тыңаи тқыштардың мөлшері N – 0–150, P₂O₅ – 0–200 және K₂O – 0–120 кг/га аралығында өзгертілді. Зерттеудің мақсаты – топырақтың тұздануы мен макроэлементтермен қамтамасыз етілуінің бірлескен әсері жағдаи ында шитті мақта өнімділігін болжауда классикалық регрессиялық модельдердің, жартылаи эмпирикалық полиномдардың және машиналық оқыту алгоритмдерінің болжамдық дәлдігін салыстырмалы бағалау. Болжаушы аи нымалылар ретінде ерігіш тұздардың жалпы мөлшері (x₁), азот (x₂), фосфор (x₃) және калии дің (x₄) жиынтық қоры паи даланылды. Модельдеу аналитикалық радикалдық регрессия теңдеуі және Python ортасындағы OLS, Ridge, Lasso, Random Forest, Gradient Boosting, SVR және MLP алгоритмдері арқылы жүргізілді. Модельдердің сапасы дисперсиялық талдау (ANOVA) және R², RMSE, MAE, MAPE статистикалық көрсеткіштері бои ынша бағаланды. Ең жоғары болжамдық дәлдікті Gradient Boosting алгоритмі көрсетті (R²=0,994; RMSE=0,104 т/га). Ал радикалдық регрессияның аналитикалық моделі (R²=0,838) «топырақ–тыңаи тқыш–өсімдік» жүи есіндегі өзара әрекеттесулерді ғылыми тұрғыдан түсіндіруге мүмкіндік беріп, азот пен фосфор қоректенуінің тұздану әсерін әлсірететін синергиялық ықпалын және тұздар мен калии арасындағы антагонистік баи ланысты анықтады. Алынған сызықтық емес модельдер тұзданған суармалы жерлерде мақта өсірудің дәлме-дәл қоректендіру жүи елері мен цифрлық шешім қабылдау технологияларын әзірлеудің ғылыми негізі болып табылады.
Авторлар туралы
Б. М. АмировҚазақстан
050060, Алматы, әл-Фараби даңғылы, 75В
А. Т. Сейтменбетова
Қазақстан
050060, Алматы, әл-Фараби даңғылы, 75В
Г. А. Сапаров
Қазақстан
050060, Алматы, әл-Фараби даңғылы, 75В
С. О. Базарбаев
Қазақстан
050060, Алматы, әл-Фараби даңғылы, 75В
О. С. Жандыбаев
Қазақстан
050060, Алматы, әл-Фараби даңғылы, 75В
Әдебиет тізімі
1. Умбетаев И. Технология возделывания новых отечественных сортов хлопчатника на юге Казахстана: монография. - Алматы, 2005. - 144 с.
2. Умбетаев И., Джаланкузов Т., Тагаев А., Сулеи менов Б. Влияние питательного и водного режима на урожаи хлопчатника // Почвоведение и агрохимия. - 2008. - № 1. - С. 90-94.
3. Аширбеков М. Ж., Дридигер В. К., Батькаев Ж. Я. Урожайность хлопчатника в зависимости от сроков и норм внесения фосфорных удобрении на орошаемых сероземах Южного Казахстана // Нива Поволжья. - 2018. - № 2. - С. 73-80.
4. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. - М.: Альянс, 2014. - 352 с.
5. Полуэктов Р.А., Смоляр Э.И., Терлеев В.В., Топаж А.Г. Моделирование продукционного процесса сельско-хозяйственных культур. - СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2002. - 392 с.
6. Маннанова Р.Н. Превращение азота в почве, его использование хлопчатником, величина и качество урожая при различных условиях питания: дис. ... канд. с.-х. наук. - Ташкент, 1984. - 130 с.
7. Обидов К. А. Продуктивность новых сортов хлопчатника в зависимости от густоты стояния и норм минеральных удобрении : дис. ... канд. с.-х. наук. - Душанбе, 2012. - 115 с.
8. Умбетаев И. Динамика биологическои активности сероземов в связи с различной глубиной основной обработки почвы // Почвоведение и агрохимия. - 2010. - № 2. - С. 40-41.
9. Maas E.V., Hoffman G.J. Crop salt tolerance // Journal of the Irrigation and Drainage Division. - 1977. - Т. 103. - № 2. - P. 115-134.
10. Marschner H. Marschner's Mineral Nutrition of Higher Plants. - 3rd ed. - London: Academic Press, 2012. - 651 p.
11. Breiman L. Random forests// Machine Learning. - 2001. - Т. 45. - № 1. - P. 5-32.
12. Friedman J.H. Greedy function approximation: A gradient boosting machine// The Annals of Statistics. - 2001. - Т. 29. - № 5. - P. 1189-1232.
13. Сычев В.Г., Лунев М.И., Павлихина А.В. Современное состояние и динамика изменения плодородия почв Российской Федерации // Плодородие. - 2022. -№ 1. - С. 2-7.
14. Чинилин А.В., Савин И.Ю. Крупномасштабное цифровое картографирование содержания органического углерода почв с помощью методов машинного обучения// Бюллетень Почвенного института им. В. В. Докучаева. - 2018. - № 95. - С. 3-25.
15. Якушев В.П., Якушев В.В., Блохина С.Ю., Блохин Ю.И., Матвеенко Д.А. Точное земледелие: комплексный подход к управлению производством растениеводческои продукции и анализу пространственной вариабельности // Вестник России скои академии наук. - 2023. - Т. 93. - № 10. - С. 955-969.
16. Munns R., Tester M. Mechanisms of salinity tolerance // Annual Review of Plant Biology. - 2008. - Т. 59. - P. 651-681.
17. Hawkesford M., Horst W., Kichey T., Lambers H., Schjoerring J., Møller I.S., White P. Functions of macronutrients// Marschner's Mineral Nutrition of Higher Plants / Ed. by P. Marschner. - 3rd ed. - London: Academic Press, 2012. - P. 135-189.
18. Lauchli A., Epstein E. Mechanisms of salt tolerance in plants // California Agriculture. - 1984. - Т. 38. - № 10. - P. 20-22.
19. Прокошев В. В., Дерюгин И. П. Калии и калийные удобрения. - М.: Ледум, 2000. - 185 с.
20. Wang M., Zheng Q., Shen Q., Guo S. The critical role of potassium in plant stress response // International Journal of Molecular Sciences. - 2013. -Т. 14. -№ 4. - P. 7370-7390.
21. Flowers T. J., Colmer T. D. Salinity tolerance in halophytes // New Phytologist. - 2008. - Т. 179. - № 4. - P. 945-963.
22. Zhu J.K. Regulation of ion homeostasis under salt stress // Current Opinion in Plant Biology. - 2003. - Т. 6. - № 5. - P. 441-445.
23. Умбетов А.К., Балгабаев А.М., Шибикеева А.М., Жаксыбаева Г.С. Динамика минеральных и органических фосфатов в различных типах почв предгорной зоны Заилийского Алатау в процессе естественного и антропогенного воздействия // Почвоведение и агрохимия. - 2019. - № 2. - С. 64-74.
24. Новикова А.В., Цои З.И. Капельное орошение хлопчатника // Сборник научных трудов САНИИРИ им. В. Д. Журина. - Ташкент, 2004. - С. 356-359.
25. Ганжара Н.Ф. Почвоведение. - М.: Агроконсалт, 2001. - 392 с.
26. Шеуджен А.Х. Агрохимия. - Майкоп: Адыгея, 2003. - 640 с.
27. Lynch J.P. Root phenes for enhanced soil exploration and phosphorus acquisition: Tools for future crops // Plant Physiology. - 2011. -Т. 156. -№ 3. - P. 1041-1049.
Рецензия
Дәйектеу үшін:
Амиров Б.М., Сейтменбетова А.Т., Сапаров Г.А., Базарбаев С.О., Жандыбаев О.С. Түркістан облысының тұзданған топырақтарында машинамен оқыту әдістерімен мақтаның қоректенуін оңтаи ландыру. Топырақтану және агрохимия. 2026;(4):60-73. https://doi.org/10.51886/1999-740X_2026_4_60
For citation:
Amirov B.M., Seitmenbetova A.T., Saparov G.A., Bazarbayev S.O., Zhandybayev O.S. Optimization of cotton nutrition on saline soils of the Turkestan region using machine learning methods. Soil Science and Agrichemistry. 2026;(4):60-73. (In Russ.) https://doi.org/10.51886/1999-740X_2026_4_60
JATS XML










