Preview

Топырақтану және агрохимия

Топырақтану және агрохимия

Кеңейтілген іздеу

Ақмола облысының семиаридтік аймағындағы егістікте деградацияланған кебір топырақтардың иондық кешенінің күкіртті мелиоранттар әсерінен өзгеруі: зертханалық зерттеу

https://doi.org/10.51886/1999-740x_2026_4_46

Толық мәтін:

Аңдатпа

Ақмола облысының семиаридтік аи мағындағы ұсақ кебір топырақтары алмаспалы магнии мен натрии дің жоғары мөлшерімен, күшті сілтілі ортасымен және құрылымының тұрақсыздығымен сипатталады. Осыған қарамастан, олар суарылмаи тын егістікке жерлерге белсенді түрде жұмылдырылады және антропогендік деградацияға ұшыраған. Оларды қалпына келтіру стратегиясын әзірлеу үшін ұсақ кебір топырақтардың химиялық қасиеттеріне алты күкірт және күкірт құрамдас мелиоранттардың қысқа мерзімді әсерін бағалау мақсатында модельдік зертханалық зерттеулер жүргізілді. Құрамында күкірт бар мелиоранттарды ұсақ сортаңдарға енгізу топырақ ерітіндісінің құрамына да, топырақты сіңіру кешенінің күи іне де әсер ететін өзара баи ланысты физика-химиялық процестер кешенін бастады. Өзгерістер жүи елі болған, оны бір факторлы талдау және PCA мен корреляциялық талдау нәтижелері растаи ды. Топырақтың рН-ы ең сезімтал параметр болды, оның мәні барлық нұсқаларда төмен қараи ығысқан. Сонымен қатар, тәжірибелік нұсқалар арасында қышқылдану дәрежесі өзгеріп отырған. Мелиоранттардың ішінде сұи ық күкіртті қолдану бақылау нұсқасымен салыстырғанда рН-тың 8,73-тен 7,75-ке деи ін максималды төмендеуіне ықпал етті. Бұл «топырақ ерітіндісі - алмаспалы кешені» жүи есіндегі қышқыл-негіз балансының жылдам өзгеруін көрсетеді. Сұи ық күкірт және күкірт қышқылы енгізілген нұсқалардың нәтижелері бақылаудан алшақтау болды, бұл олардың еритін иондар мен алмасу кешенінің параметрлеріндегі ең үлкен өзгерістерді көрсетті. Бұл мелиоранттар 30 күндік инкубация кезінде жеке параметрлерге емес, ұсақ тұзды сулардың бүкіл химиялық жүи есіне әсер етті. Көп реттік талдау (PCA) мәліметтерінен күкірт құрамдас мелиоранттардың ұсақ кебір топырақтарға әсер ету қарқын дылығына баи ланысты олар жеке кластерлер түзетінін көрсетті. Корреляциялық талдау алмаспалы натрии мен кальции дің үлестері арасындағы аи қын антагонистік баи ланыстарды анықтады, бұл кебір топырақтардың өзгеруіндегі Ca-Na алмасу процестерінің негізгі рөлін растаи ды. Осылаи ша, зерттеу нәтижелері қысқа мерзімде топырақ ерітіндісі мен ұсақ тұзды сіңіру кешенінің химиялық құрамын өзгерткен күкірті бар ең тиімді мелиоранттарды анықтауға мүмкіндік берді. 

Авторлар туралы

А. Х. Наушабаев
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті
Қазақстан

050010, Алматы, Абай даңғылы, 8



C. С. Наушабаева
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті
Ресей

050010, Алматы, Абай даңғылы, 8



Н. Сейткали
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті
Ресей

050010, Алматы, Абай даңғылы, 8



Т. К. Василина
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті
Ресей

050010, Алматы, Абай даңғылы, 8



К. О. Караева
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті
Ресей

050010, Алматы, Абай даңғылы, 8



Н. П. Аубакиров
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті
Ресей

050010, Алматы, Абай даңғылы, 8



Әдебиет тізімі

1. Seitkali N., Naushabayev A., Mazkirat S., Vassilina T. Assessing the efficacy of ameliorants on saline-sodic soils: Laboratory insights for reclamation strategies // Eurasian Journal of Soil Science. - 2023. - № 4. - С. 328–334.

2. Ministry of Agriculture of the Republic of Kazakhstan. Consolidated analytical report on the state and use of lands of the Republic of Kazakhstan for 2022. - Astana, 2023.

3. IUSS Working Group. World Reference Base for Soil Resources 2014: International Soil Classification System for Naming Soils and Creating Legends for Soil Maps. - World Soil Resources Report. - 2014. - № 106. - P. 12.

4. Richards L.A. (ed.). Diagnosis and Improvement of Saline and Alkali Soils. - Washington, DC: United States Department of Agriculture, U.S. Salinity Laboratory, 1954.

5. Мухаметкаримов К.М., Кенжегулова С.О. Трещинообразование - естественный и антропогенный фактор деградации черноземов южных северо-востока Казахстана // Наука вчера, сегодня, завтра. - 2017. - № 7. - С. 51–62.

6. Елешев Р.Е., Конопьянов К.Е., Мухаметкаримов К.М., Кубенкулов К.К., Аскаров С.У., Поршнев Д.Г. Деградационные процессы на южных карбонатных черноземах при зернопаровои системе земледелия на северо-востоке Казахстана // Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана. - Алматы: Бастау, 2008. - С. 21–25.

7. Suleimenov M., Saparov A., Akshalov K., Kaskarbayev Z. Land degradation issues in Kazakhstan and measures to address them: research and adoption // Environmental Science, Geography. - 2011. – URL: https://api.semanticscholar.org/CorpusID:210051492.

8. Систематическии список и основные диагностические показатели почв равнинной территории Республики Казахстан. - Т. I. - Алма-Ата, 1995.

9. Lyubimova I.N., Novikova A.F. Changes in the properties of solonetzic soil complexes in the dry steppe zone under anthropogenic impacts // Eurasian Soil Science. - 2016. - Т. 49. - № 5. - P. 581–590.

10. International Organization for Standardization. Soil Quality - Sampling - Part 1: Guidance on the Design of Sampling Programmes (ISO Standard No. 10381-1:2002). - Geneva, Switzerland: ISO, 2002.

11. Methodical Instructions for Laboratory and Practical Exercises in Reclamation Soil Science. - M., USSR, 1981. - Original work published in Russian.

12. Estefan G., Sommer R., Ryan J. Methods of Soil, Plant, and Water Analysis. - 3rd ed. - Beirut: ICARDA, 2013.

13. Carter M.R., Gregorich E.G. (eds.). Soil Sampling and Methods of Analysis. - 2nd ed. - Boca Raton, FL: CRC Press, 2008.

14. Montgomery D.C. Design and Analysis of Experiments. - 9th ed. - Wiley, 2017.

15. Field A. Discovering Statistics Using IBM SPSS Statistics. - 5th ed. - Sage, 2018.

16. Zuur A.F., Ieno E.N., Smith G.M. Analyzing Ecological Data. - Springer, 2007.

17. Legendre P., Legendre L. Numerical Ecology. - 3rd ed. - Elsevier, 2012.

18. Abdi H., Williams L.J. Principal component analysis // Wiley Interdisciplinary Reviews: Computational Statistics. - 2010. - Vol. 2. - № 4. - P. 433–459.

19. Глобальный биогеохимический цикл серы и влияние на него деятельности человека. - М.: Наука, 1983.


Рецензия

Дәйектеу үшін:


Наушабаев А.Х., Наушабаева C.С., Сейткали Н., Василина Т.К., Караева К.О., Аубакиров Н.П. Ақмола облысының семиаридтік аймағындағы егістікте деградацияланған кебір топырақтардың иондық кешенінің күкіртті мелиоранттар әсерінен өзгеруі: зертханалық зерттеу. Топырақтану және агрохимия. 2026;(4):46-59. https://doi.org/10.51886/1999-740x_2026_4_46

For citation:


Naushabayev A., Naushabayevа S., Seitkali N., Vassilina T., Karayeva K., Aubakirov N. Transformation of the ionic complex of degraded solonetz soils of the arable land of the semiaride zone of the Akmolа region under the influence of sulfur ameliorants: a laboratory study. Soil Science and Agrichemistry. 2026;(4):46-59. (In Russ.) https://doi.org/10.51886/1999-740x_2026_4_46

Қараулар: 4

JATS XML


ISSN 1999-740X (Print)
ISSN 2959-3433 (Online)