Preview

Топырақтану және агрохимия

Топырақтану және агрохимия

Кеңейтілген іздеу

Арал теңізінің құрғаған табанындағы тәжірибелік учаскелердегі топырақ ылғалдылығының динамикасы

https://doi.org/10.51886/1999-740x_2026_4_32

Толық мәтін:

Аңдатпа

Құрғақ климат пен табиғи ландшафттардың өзгеруі жағдаи ында Арал теңізінің құрғаған ұлтанындағы топырақтың су режимін зерттеу ерекше өзекті мәселе, мұнда ылғалдың жетіспеушілігі тұрақты орман екпелерін қалыптастыруда негізгі шектеуші факторларының бірі болып табылады. Топырақтағы ылғал топырақтың түзілу процестерінің бағытын, өсімдіктердің өсуі мен даму жағдаи ларын, сонымен қатар су құрғағаннан кеи інгі (постаквалды) аумақтардағы орман мелиорациялық іс-шаралардың тиімділігін анықтаи ды. Орман өсіруге жарамдылық дәрежесіне қараи Арал теңізінің құрғаған табанының топырақтары үш топқа бөлінеді: қолаи лы - құмды және құмаи т шөгінділерде қалыптасқан; қанағаттанарлық - эолдық құм жамылғысымен жабылған түптік шөгінділерде қалыптасқан; шартты түрде жарамды - тұздану деңгеи і жоғары және су-физикалық қасиеттері қолаи лылығы төмен ауыр саздақты және сазды түптік шөгінділерде қалыптасқан топырақтар. Зерттеудің мақсаты орман өсіруге жарамдылығы әртүрлі топтарға жататын Арал теңізінің құрғаған ұлтанындағы тәжірибелік учаскелерде профилі бои ынша 1,0 м тереңдікке деи інгі топырақ ылғалдылығының маусымдық динамикасын зерттеу болды. Жұмыстың міндеттеріне көктемгі, жазғы және күзгі кезеңдерде 10 сантиметрлік топырақ қабаттары бои ынша ылғалдың таралуын, ылғалдылықтың тік және маусымдық өзгергіштігінің ерекшеліктерін анықтау, сонымен қатар топырақтың су режиміне салыстырмалы талдау жүргізу қарастырылды. Зерттеулер 2026 жылы SM-150t топырақ температурасы мен көлемді ылғалдылығын анықтаи тын датчиктің көмегімен жүргізілді. Өлшеулер тереңдігі 1,0 м деи інгі топырақ кескіндерінде үш рет қаи таланды, ол алынған деректердің репрезентативтілігін қамтамасыз етті. Ылғалдылықтың максималды мәні көктемде (орта есеппен 61,4%) белгіленді, ал ылғалдың негізгі шоғырлануы еріген судың инфильтрациясына баи ланысты 30-100 см қабаттарда жүреді. Жазда топырақ ылғалдылығының төмендеуі (51,5% деи ін), әсіресе жоғарғы қабаттарда (0-30 см) баи қалады, бұл булану процестерінің жоғарылауымен баи ланысты болып отыр. Күзде ылғалдылықтың орташа жылдық мәні ең төменгі көрсеткіштерге жетті (47,1%), бұл жазғы тапшылықтан кеи ін ылғал қорының толық қалпына келмеуін көрсетеді. Алынған нәтижелер Арал теңізінің құрғаған ұлтанындағы топырақтың су режимін қалыптастыру туралы түсініктерді кеңеи теді және орман мелиорациялық іс-шараларды негіздеу, ағаш және бұта түрлерін таңдау кезінде, сонымен қатар құрғақшылық жағдаи ында топырақгидрологиялық процестердің мониторингі бағдарламаларын әзірлеу кезінде паи даланылуға мүмкіндік береді. 

Авторлар туралы

Д. А. Досманбетов
«Ә.Н. Бөкейхан атындағы Қазақ орман шаруашылығы және агроорманмелиорация ғылыми-зерттеу институты» ЖШС Алматы филиалы
Қазақстан

Досманбетов Данияр Ахметович – РhD, қауымдастырылған профессор 

050050, Алматы, Жарсуат көшесі, 17а



А. Б. Ибраева
«Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті» КЕАҚ
Қазақстан

Ибраева Алия Болатбеккызы – биология ғылымының магистрі

050010, Алматы, Абай даңғылы, 8



Е. М. Каспакбаев
«Ә.Н. Бөкейхан атындағы Қазақ орман шаруашылығы және агроорманмелиорация ғылыми-зерттеу институты» ЖШС Алматы филиалы
Қазақстан

Каспакбаев Ерганат Муратович – ауыл шаруашылығы ғылымдарының магистрі

050050, Алматы, Жарсуат көшесі, 17а



Р. С. Ахметов
«Ә.Н. Бөкейхан атындағы Қазақ орман шаруашылығы және агроорманмелиорация ғылыми-зерттеу институты» ЖШС Алматы филиалы
Қазақстан

Ахметов Руслан Сабырович – орман ісі магистрі

050050, Алматы, Жарсуат көшесі, 17а



Ж. С. Дукенов
«Ә.Н. Бөкейхан атындағы Қазақ орман шаруашылығы және агроорманмелиорация ғылыми-зерттеу институты» ЖШС Алматы филиалы
Қазақстан

Дукенов Жеңіс Серикович - ауыл шаруашылығы ғылымдарының магистрі

050050, Алматы, Жарсуат көшесі, 17а



Н. С. Келгенбаев
«Ә.Н. Бөкейхан атындағы Қазақ орман шаруашылығы және агроорманмелиорация ғылыми-зерттеу институты» ЖШС Батыс Қазақстан филиалы
Қазақстан

Келгенбаев Нуржан Сержанұлы - ЖШС Батыс Қазақстан филиалының директоры

030006, Алматы, Жургенев көшесі, 169



Ж. К. Ракымбеков
«Ә.Н. Бөкейхан атындағы Қазақ орман шаруашылығы және агроорманмелиорация ғылыми-зерттеу институты» ЖШС Алматы филиалы
Қазақстан

Ракымбеков Жандос Канатович – ауыл шаруашылығы ғылымдарының магистрі, аға ғылыми қызметкері

050050, Алматы, Жарсуат көшесі, 17а



С. У. Косанов
«Ә.Н. Бөкейхан атындағы Қазақ орман шаруашылығы және агроорманмелиорация ғылыми-зерттеу институты» ЖШС Қызылорда филиалы
Қазақстан

Косанов Самалбек Уразбаевич - ЖШС Қызылорда филиалының директоры

120000, Алматы, Абай даңғылы, 37/4



М. А. Уашев
«Ә.Н. Бөкейхан атындағы Қазақ орман шаруашылығы және агроорманмелиорация ғылыми-зерттеу институты» ЖШС Алматы филиалы
Қазақстан

Уашев Мунарбек Алтынбекович - ЖШС Алматы филиалының кіші ғылыми қызметкері

050050, Алматы, Жарсуат көшесі, 17а



Әдебиет тізімі

1. Brady N.C., Weil R.R. The Nature and Properties of Soils. - 14th ed. - Pearson, 2008. - P. 14–19.

2. Hillel D. Introduction to Environmental Soil Physics. - Academic Press, 1998. - P. 526–532.

3. Ouyang Z., Zheng H., Xiao Y. Soil water regime and arid land reclamation // Agriculture Ecosystems & Environment. - 2013. - P. 258–269.

4. Xue X., Zhou H., Jiang H. Hydrological processes in desert soils // Hydrology Journal. - 2018. - P. 367–379.

5. Lal R. Soil and Water Conservation for Productivity and Environmental Protection. - Springer, 2010. - P. 168–177.

6. Peng X., Yang Y., Gao H. Soil moisture variability and plant responses // Ecological Research. - 2019. - P. 214–226.

7. Zhang L., Dawes W.R., Walker G.R. Soil moisture dynamics under arid climate // Water Resources Research. - 2016. - P. 166–178.

8. Воронин А.Д. Агрофизика почв. - М.: Наука, 2018. - 352 с.

9. Добровольский В.В., Никитин Е.Д. Экология почв. - М.: Академический проект, 2020. - 432 с.

10. Ковда В.А. Основы учения о почвах. - М.: Наука, 2019. - 410 с.

11. Орлов Д.С. Химия почв. - М.: Изд-во МГУ, 2017. - 384 с.

12. Шеин Е.В. Физика почв. - М.: КДУ, 2021. - 288 с.

13. Герасимова М.И. Почвенно-гидрологические условия лесных экосистем // Почвоведение. - 2020. - №4. - С. 45–53.

14. Zhang X., Feng G., Sun X. Advanced technologies of soil moisture monitoring in precision agriculture: A Review // Journal of Agriculture and Food Research. - 2024. - Vol. 18. - Art. 101473.

15. Myeni L., Moeletsi M.E., Clulow A.D. Field calibration of DFM capacitance probes for continuous soil moisture monitoring // Water SA. - 2021. - Vol. 47, No. 1. - P. 88–96.

16. Xu N., Daccache A., Ahmadi A., Houtz D., Perez-Barquero F.P. Soil moisture estimation with microwave remote sensing: a systematic review and meta-analysis // International Journal of Digital Earth. - 2025. - Vol. 18, Iss. 1. - P. 1–27.

17. Бабаева Г. Р., Рагимов Р. М. Вопросы валидации результатов при наземнобортовом спектральном определении влажности почвы // Почвы и окружающая среда. – 2023. – Т. 6. – № 1. – С. e202.

18. Шадских В.А., Кижаева В.Е., Пешкова В.О., Шушпанов И.А., Иванищева З.Ф., Смирнов Е.С. Перспективы использования влагомера для оперативного определения влажности почвы // Научный журнал Российского НИИ проблем мелиорации. Энгельс. – 2019. – № 1 (33). – С. 12–25.

19. Иванов А.Л. Водный режим почв лесных территории // Лесоведение. - 2019. - №6. - С. 12-19.

20. Берлинер, М. А. Измерения влажности / М. А. Берлинер. - изд. 2-е, перераб. и доп. - М.: Энергия, 1973. - 400 с.

21. Болотов А. Г. Измерение влажности почв методом частотной диэлькометрии // Вестник Алтайского государственного аграрного университета. – 2013. – № 12 (110). – С. 36–39.


Рецензия

Дәйектеу үшін:


Досманбетов Д.А., Ибраева А.Б., Каспакбаев Е.М., Ахметов Р.С., Дукенов Ж.С., Келгенбаев Н.С., Ракымбеков Ж.К., Косанов С.У., Уашев М.А. Арал теңізінің құрғаған табанындағы тәжірибелік учаскелердегі топырақ ылғалдылығының динамикасы. Топырақтану және агрохимия. 2026;(4):32-45. https://doi.org/10.51886/1999-740x_2026_4_32

For citation:


Dosmanbetov D.A., Ibraeva A.B., Kaspakbayev Y.M., Akhmetov R.S., Dukenov Zh.S., Kelgenbaev N.S., Rakymbekov Zh.K., Kosanov S.U., Uashev M.A. Soil moisture dynamics in experimental sites of the dried Aral Sea beds. Soil Science and Agrichemistry. 2026;(4):32-45. (In Kazakh) https://doi.org/10.51886/1999-740x_2026_4_32

Қараулар: 0

JATS XML


ISSN 1999-740X (Print)
ISSN 2959-3433 (Online)