Preview

Топырақтану және агрохимия

Топырақтану және агрохимия

Кеңейтілген іздеу

Қазақстан топырақтарының биологиялық белсенділігін агроклиматтық модельдеу және аумақты микробты биопрепараттарды қолдану әлеуеті бои ынша аи мақтарға бөлу

https://doi.org/10.51886/1999-740X_2026_4_5

Толық мәтін:

Аңдатпа

Қазақстанның дала жағдаи ында микробтық биопрепараттардың тиімділігі тұрақсыз болып қалуда, оның басты себептерінің бірі - абиотикалық шектеулер: енгізілген микроорганизмдер топырақ температурасы мен ылғалдылығының тар ауқымында ғана тамырлана алады, ал күрт континенттік климатта бұл ауқым ұзаққа ашылмаи ды. Жұмыстың мақсаты - Қазақстан топырақтарының биологиялық белсенділігінің маусымдық динамикасын сандық түрде сипаттау және осының негізінде биопрепараттарды қолдану әлеуеті бои ынша ерекшеленетін аи мақтарды бөліп көрсету. 16 метеостанцияның 1991–2020 жж. климаттық нормалары бои ынша 10 см тереңдіктегі топырақ температурасы, 0–50 см қабатының тәуліктік су балансы және Ллои д–Теи лордың термиялық функциясы мен сумен толтырылған кеуек кеңістігінің үлесі арқылы берілген ылғалдану функциясының көбеи тіндісі ретінде биологиялық белсенділіктің тәуліктік индексі есептелетін процестік модель әзірленді. Температуралық блок Астана станциясының жарияланған топырақ температурасы нормалары бои ынша тексерілді (R²=0,997; стандартты қате 1,0°C), көміртектік блок - Шортандыдағы CO₂ эмиссиясының далалық өлшемдері және жаһандық SRDBV5 базасының 261 жазбасы бои ынша. Жылдық индекс аумақ бои ынша 2,5 есе, ал көміртектің есептік минералдануы 254-тен 811 г C/(м²·жыл) деи ін өзгереді. Инокуляция, азотфиксация және өсімдік қалдықтарын ыдырату деген үш биотехнологиялық терезе енгізілді; олардың ұзақтығы тиісінше 32–75, 0–84 және 0–117 тәулікті құраи ды. Уорд әдісімен кластерлеу төрт биотехнологиялық аи мақты бөліп шығарды (силуэт 0,51). RCP4.5 және RCP8.5 сценарии лері бои ынша 2040–2059 жж. индекс 17,5 және 23,4%-ға артады, инокуляция терезесі қысқарады, ал ыдырату терезесі ұзарады, бұл биотехнологияның басымдығын минералдануды ынталандырудан топырақтың органикалық затын сақтауға қараи ығыстырады. 

Авторлар туралы

М. К. Тыныкулов
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Қазақстан

Астана



Р. К. Пернебекова
Қожа Ахмет Яссауи атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университеті, жоғары оқу орнынан кейінгі медициналық білім беру факультеті; Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы, медицина факультеті
Қазақстан

Түркістан; Шымкент



Р. У. Мамыкова
Жәнібеков Университеті, Жаратылыстану ғылымдары факультеті
Қазақстан

Шымкент



Г. С. Жакипбекова
Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы, медицина факультеті
Қазақстан

Шымкент



Н. В. Малицкая
М. Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті
Қазақстан

Петропавл



А. К. Мухтаров
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Ресей

Астана



Әдебиет тізімі

1. Belgibayev M.E. Problemy sokhraneniya pochv stepnoj zony Kazakhstana. – Semej: Universitet imeni Shakarima, 2021. – S. 120–124. – DOI: 10.24412/cl-36359- 2021-120-124.

2. Kuryshbayev A.K., Zvyagin G.A., Yaroslavtseva N.V., Kogut B.M. Agrogennaya transformatsiya organicheskogo veshchestva chernozemov Kazakhstana // Samarskij nauchnyj vestnik. – 2016. – T. 5, № 3. – S. 35–39. – DOI: 10.17816/snv20163107.

3. Bisenova G.N., Sadykova B.Zh., Mussabayeva B.K., Tekebayeva Zh.B., Sarmurzina Z.S., Temirkhanov A.Zh. Otsenka roststimuliruyushchej aktivnosti mikroorganizmov, vydelennykh iz pochvy Akmolinskoj oblasti // Vestnik Evrazijskogo natsional’- nogo uni-versiteta imeni L.N. Gumileva. Seriya: Biologicheskie nauki. – 2022. – № 3(140). – S. 47–59. – DOI: 10.32523/2616-7034-2022-140-3-47-59.

4. Brazhnikova E.V., Mukasheva T.D., Ignatova L.V. Skrining shtammov mikromitsetov, perspektivnykh dlya stimulyatsii rosta sel’skokhozyajstvennykh kul’tur // Eksperimental’naya biologiya. – 2019. – № 3(80). – S. 40–47. – DOI: 10.26577/eb-2019-3-b4.

5. Karabaeva I.Z., Ultanbekova G.D., Sydykbekova Zh.K., Saparov S.S., Tokseitov N., Serikbay G.B., Abay A.K. Vliyanie galofil’nykh mikroorganizmov Bacillus sp. PK-1 na rost i razvitie kukuruzy v usloviyakh oroshaemykh zasolennykh pochv Turkestanskoj oblasti // Eurasian Journal of Ecology. – 2020. – Vol. 62, № 1. – P. 18–26. – DOI: 10.26577/EJE.2020.v62.i1.02.

6. Zhumagalieva Zh., Aimagambetova Zh., Nesterova A., Shukeshova S., Tokesh B., Berzhanova R.Zh., Mukasheva T.D. Otsenka roststimuliruyushchej aktivnosti mikroorganizmov, vydelennykh iz razlichnykh substratov // Vestnik KazNU. Seriya ekologicheskaya. – 2014. – № 2(41). – S. 199–203.

7. Perez-Quezada J.F., Saliendra N.Z., Akshalov K., Johnson D.A., Laca E.A. Land use influences carbon fluxes in northern Kazakhstan // Rangeland Ecology & Management. – 2010. – Vol. 63, № 1. – P. 82–93. – DOI: 10.2111/08-106.1.

8. Shein E.V. Kurs fiziki pochv. – M.: Izd-vo Moskovskogo universiteta, 2005. – 432 s.

9. Kozhakhmetova E.P., Kozhakhmetov P.Zh. O klimate i ego izmenenii v gorode Astane // Gidrometeorologiya i ekologiya. – 2011. – № 2. – S. 7–14.

10. Zheng D., Hunt E.R. Jr., Running S.W. A daily soil temperature model based on air temperature and precipitation for continental applications // Climate Research. – 1993. – Vol. 2. – P. 183–191.

11. Thornthwaite C.W. An approach toward a rational classification of climate // Geographical Review. – 1948. – Vol. 38, № 1. – P. 55–94.

12. Lloyd J., Taylor J.A. On the temperature dependence of soil respiration // Functional Ecology. – 1994. – Vol. 8, № 3. – P. 315–323.

13. Linn D.M., Doran J.W. Effect of water-filled pore space on carbon dioxide and nitrous oxide production in tilled and nontilled soils // Soil Science Society of America Journal. – 1984. – Vol. 48, № 6. – P. 1267–1272. – DOI: 10.2136/sssaj1984.03615995004-800060013x.

14. Moyano F.E., Vasilyeva N., Bouckaert L., Cook F., Craine J., Curiel Yuste J., Don A., Epron D., Formanek P., Franzluebbers A., Ilstedt U., Ka tterer T., Orchard V., Reichstein M., Rey A., Ruamps L., Subke J.-A., Thomsen I.K., Chenu C. The moisture response of soil heterotrophic respiration: interaction with soil properties // Biogeosciences. – 2012. – Vol. 9, № 3. – P. 1173–1182. – DOI: 10.5194/bg-9-1173-2012.

15. Bond-Lamberty B., Thomson A. A global database of soil respiration data // Biogeosciences. – 2010. – Vol. 7, № 6. – P. 1915–1926. – DOI: 10.5194/bg-7-1915-2010.

16. Jian J., Vargas R., Anderson-Teixeira K., Stell E., Herrmann V., Horn M., Kholod N., Manzon J., Marchesi R., Paredes D., Bond-Lamberty B. A restructured and updated global soil respiration database (SRDB-V5) // Earth System Science Data. – 2021. – Vol. 13, № 2. – P. 255–267. – DOI: 10.5194/essd-13-255-2021.

17. Climate Risk Country Profile: Kazakhstan. – Washington: World Bank Group; Manila: Asian Development Bank, 2021. – 32 p.

18. Ward J.H. Jr. Hierarchical grouping to optimize an objective function // Journal of the American Statistical Association. – 1963. – Vol. 58, № 301. – P. 236–244.

19. Rousseeuw P.J. Silhouettes: a graphical aid to the interpretation and validation of cluster analysis // Journal of Computational and Applied Mathematics. – 1987. – Vol. 20. – P. 53–65.


Рецензия

Дәйектеу үшін:


Тыныкулов М.К., Пернебекова Р.К., Мамыкова Р.У., Жакипбекова Г.С., Малицкая Н.В., Мухтаров А.К. Қазақстан топырақтарының биологиялық белсенділігін агроклиматтық модельдеу және аумақты микробты биопрепараттарды қолдану әлеуеті бои ынша аи мақтарға бөлу. Топырақтану және агрохимия. 2026;(4):5-20. https://doi.org/10.51886/1999-740X_2026_4_5

For citation:


Tynykulov M.K., Pernebekova R.K., Mamykova R.U., Zhakipbekova G.S., Malitskaya N.V., Mukhtarov A.K. Agroclimatic modelling of soil biological activity in Kazakhstan and zoning of the territory by the potential for application of microbial preparations. Soil Science and Agrichemistry. 2026;(4):5-20. https://doi.org/10.51886/1999-740X_2026_4_5

Қараулар: 7

JATS XML


ISSN 1999-740X (Print)
ISSN 2959-3433 (Online)