ЖЕТІСУ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАИ ЫНДА БИОЛОГИЯЛЫҚ ПРЕПАРАТТАР МЕН МИНЕРАЛДЫҚ ТЫҢАИ ТҚЫШТАРДЫ КЕШЕНДІ ҚОЛДАНУДЫҢ ТОПЫРАҚТЫҢ АГРОХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІ МЕН ЖАЗДЫҚ АРПАНЫҢ ӨНІМДІЛІГІНЕ ӘСЕРІ

Зерттеу Жетісу облысының тәлімі жерлері жағдаи ында минералдық тыңаи тқыштар мен биопрепараттардың ашық қара-қоңыр топырақтың агрохимиялық қасиеттеріне және жаздық арпаның өнімділігіне әсерін бағалауға арналған. Зерттеудің мақсаты - әртүрлі тыңаи ту жүи елерінің топырақтың агрохимиялық көрсеткіштеріне, жаздық арпаның өсуі мен өнімділігіне әсерін бағалау. Далалық тәжірибе үш қаи талымда жүргізіліп, N60P90K80 минералдық фоны және БиоЭкоГум, BIOGRANO forte, BioAzoPhashit пен БиоФос биопрепараттары жеке және минералдық тыңаи тқыштармен бірге қолданылды. Топырақтағы жалпы қарашірінді, нитратты және жеңіл гидролизденетін азот, жылжымалы фосфор, алмаспалы калии , карбонаттар мөлшері мен топырақ ортасының реакциясы анықталды, сондаи -ақ өсімдіктердің өсу көрсеткіштері мен дән өнімділігі есепке алынды. Тыңаи тқыштарды қолдану қарашірінді мөлшері мен топырақ ортасының реакциясына аи тарлықтаи әсер етпегенімен, өсімдіктерге қолжетімді қоректік элементтер мөлшерінің өзгеруімен сипатталды. Нитратты азоттың (24,0 мг/кг) және жылжымалы фосфордың (26,5 мг/кг) ең жоғары мөлшері N60P90K80 + BioAzoPhashit нұсқасында анықталды. Өсімдіктердің ең жоғары биіктігі (51,3±1,1 см) N60P90K80 + БиоЭкоГум нұсқасында қалыптасты. Дәннің ең жоғары өнімділігі (11,3 ц/га) және бақылаумен салыстырғанда статистикалық тұрғыдан нақты қосымша өнім (3,3 ц/га немесе 41,2%) N60P90K80 + BIOGRANO forte нұсқасында алынды. Биопрепараттарды жеке қолданғанда дән өнімділігі 8,87-9,56 ц/га аралығында болды, ал бақылаумен салыстырғандағы қосымша өнім ең төменгі елеулі аи ырма деңгеи інен аспады. Статистикалық талдау минералдық қоректенудің жаздық арпа өнімділігіне әсерін растады, ал биопрепараттарды минералдық тыңаи тқыштармен бірге қолданғандағы қосымша әсері статистикалық тұрғыдан анықталған жоқ.

1. Zohary D., Hopf M., Weiss E. Domestication of Plants in the Old World: The Origin and Spread of Domesticated Plants in Southwest Asia, Europe, and the Mediterranean Basin. - 4th ed. - Oxford: Oxford University Press, 2012. - 264 p. - ISBN: 978-0-19-954906-1.

2. FAOSTAT. Crops and Livestock Products Database. Food and Agriculture Organization of the United Nations. - 2024. [Электронный ресурс]. - Режим доступа: https://www.fao.org/faostat/en/ - QCL. - Дата обращения: 20.08.2024.

3. Yula V.M., Kaminska V.V., Porodko M.A., Mushyk B.V., Dudka O.F. Features of spring barley plant nutrition under different growing technologies // Agriculture and Plant Sciences: Theory and Practice. - 2025. - № 2. - P. 51-60. - DOI: 10.54651/agri.2025.02.06.

4. Сулейменов Б.У., Сейтменбетова А.Т. Применение жидкого гуминового биопрепарата «БиоЭкоГум» при возделывании зерновых и зернобобовых куль-тур // Почвоведение и агрохимия. - 2022. - № 4. - С. 64-84. - DOI: 10.51886/1999-740X_2022_4_64.

5. Ибраева М.А., Сулейменова А.И., Абай А.К., Токсейтов Н.М. Влияние приме-нения биопрепаратов «Тумат» и «БиоЭкоГум» на плодородие почв и урожайность риса // Почвоведение и агрохимия. - 2023. - № 2. - С. 29-43. - DOI: 10.51886/1999-740X_2023_2_29.

6. Кененбаев С.Б., Есенбаева Г.Л., Жанбырбаев Е.А., Бектурганов А.Н. Влияние биоудобрений и биопрепаратов на показатели плодородия и продуктивности серо-земных почв юго-востока Казахстана // Почвоведение и агрохимия. - 2023. - № 2.

7. - С. 44-56. - DOI: 10.51886/1999-740X_2023_2_44.

8. Танирбергенов С.И., Сулейменов Б.У., Зәріп З.А. Применение органического гуминового удобрения «Тумат» при возделывании сои // Почвоведение и агро-химия. - 2023. - № 1. - С. 74-85. - DOI: 10.51886/1999-740X_2023_1_74.

9. Sharma S.B., Sayyed R.Z., Trivedi M.H., Gobi T.A. Phosphate solubilizing microbes: sustainable approach for managing phosphorus deficiency in agricultural soils // SpringerPlus. - 2013. - Vol. 2. - Article 587. - DOI: 10.1186/2193-1801-2-587.

10. Почвы Казахской ССР, выпуск 4, Алма-Атинская область. - Алма-Ата, 1962.

11. - С. 92-94.

12. Айтуганов К.К., Купанов Л.К., Баширов З.С., Ажгалиев Т.Б., Карсыбаев С.К., Кожахов А.М., Бердыгулов Н.Б. Сборник отечественных сортов и гибридов сельско-хозяйственных культур, используемых в Республике Казахстан // Национальный аграрный научно-образовательный центр. - Нур-Султан, 2022. - С. 272.

13. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. - М.: Агропромиздат, 1985. - 351 с.

14. Li X., Li J., Zhao Z., Zhou K., Zhan X., Wang Y., Liu N., Han X., Li X. Soil Organic Carbon and Humus Characteristics: Response and Evolution to Long-Term Direct/Carbonized Straw Return to Field // Agronomy. - 2024. - Vol. 14. - № 10. - Art. 2400. - DOI: 10.3390/agronomy14102400.

15. Бабак В.А., Жакупов Е.Ж., Пунтус И.А., Фомина А.Н. Лабораторные испы-тания эффективности биологического удобрения на основе азотфиксирующих и фосфатмобилизующих бактерий // Сельскохозяйственная биология. - 2024. - Т. 59. - № 1. - С. 142-155. - DOI: 10.15389/agrobiology.2024.1.142eng.

16. Аипова Р., Тазабекова Е., Курманбаев А. Исследование свойств фосфатмо-билизирующих бактерий, перспективных для повышения урожайности сельскохо-зяйственных культур // Вестник КазНУ. Серия биологическая. - 2022. - Т. 90. - № 1.

17. - С. 28-38. - DOI: 10.26577/eb.2022.v90.i1.03.

18. Zhu Y., Xing Y., Li Y., et al. The Role of Phosphate-Solubilizing Microbial Interactions in Phosphorus Activation and Utilization in Plant-Soil Systems: A Review // Plants. - 2024. - Vol. 13. - № 19. - Art. 2686. - DOI: 10.3390/plants13192686.

19. Nauanova A., Shaikhin S., Ospanova S., et al. Enhancing Spring Barley Grain Yield with Local Biofertilizers in the Semi-Arid Steppe Zone of Northern Kazakhstan //

20. International Journal of Design & Nature and Ecodynamics. - 2024. - Vol. 19. - № 2.

21. - P. 371-378. - DOI: 10.18280/ijdne.190202.

22. Du Jardin P. Plant Biostimulants: Definition, Concept, Main Categories and Regulation // Scientia Horticulturae. - 2015. - Vol. 196. - P. 3-15. - DOI: 10.1016/j.scienta.2015.09.021.