ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ТОПЫРАҚТАРЫНЫҢ АУЫР МЕТАЛДАРМЕН ТЕХНОГЕНДІК ЛАСТАНУЫ: ТҮРЛЕРІН, ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ҚАУІПТІ ЖӘНЕ КЕҢІСТІК ҚҰРЫЛЫМЫН БАҒАЛАУ

Топырақтың ауыр металдармен техногендік ластануы Шығыс Қазақстан облысының индустриялық өңірлеріндегі экологиялық қауіптің негізгі факторларының бірі болып табылады. Жұмыста потенциалды уытты элементтердің жалпы және жылжымалы түрлері талдау жүргізіле отырып, тау-кен металлургиялық кәсіпорындарының әсер ету аймақ-тарындағы топырақдардың агроэкологиялық жағдайына кешенді бағалау ұсынылған. Зерттеу ірі өнеркәсіптік нысандарға жақын орналасқан 28 121 гектар аумақты қамтыды. Топырақтың агрохимиялық және физика-химиялық қасиеттері, сондай-ақ Pb, Zn, Cu және Cd мөлшері анықталды. Ластанудың интегралдық көрсеткіштері мен экологиялық қауіп деңгейі есептеліп, аумақты кеңістіктік аймақтарға бөлу жүргізілді. Зерттеу нәтижесінде ауыр металдардың ең жоғары жинақталуы топырақтың беткі қабаттарында және өнеркәсіптік шығарындылар әсер ететін аймақтарда байқалатыны анықталды. Cd ең қауіпті элемент болып табылды. Алынған нәтижелер экологиялық аудандастыруды жүргізу және мониторинг пен ремедиация жүйелерін әзірлеу үшін негіз болып табылады.

1. Rouhani A., Gutiérrez M., Newton R.A., Al Souki K.S. An overview of potentially toxic element pollution in soil around lead-zinc mining areas // Environmental Reviews.

2. - 2024. - Vol. 33. - P. 1-16. - DOI: 10.1139/er-2024-0052.

3. Yang Q., Li Z., Lu X., Duan Q., Huang L., Bi J. A review of soil heavy metal pollution from industrial and agricultural regions in China: Pollution and risk assessment // Science of the Total Environment. - 2018. - Vol. 642. - P. 690-700. - DOI: 10.1016/j.scitotenv.2018.06.068.

4. Ильин В. Б. Тяжелые металлы в системе почва-растение // Почвоведение.

5. – 2007. – № 9. – С. 1112-1119.

6. Зырин Н.Г., Чеботарева Н.А. К вопросу о формах соединений меди, цинка, свинца в почвах и доступность их для растений // Содержание и формы соединений меди, цинка, свинца в почвах и доступность их для растений. М.:Изд-во МГУ, 1979. - С. 350-386.

7. Salim Y., Yerimbetova A., Baiduisenova T., Uspabayeva A., Abildayeva R., Balgabekova A., Ashirbayeva S., Tleukeyeva A. Soil Pollution with Heavy Metals in the Turkestan Region // Journal of Ecological Engineering. - 2023. - Vol. 24. - № 2. - P. 31-38.

8. - DOI: 10.12911/22998993/156801.

9. Junusbekov M. M. et al. Ecological assessment of soil contamination by heavy metals affected in the past by the lead–zinc mining and processing complex in Kentau, Ka-zakhstan //Environmental Monitoring and Assessment. – 2023. – Т. 195. – № 5. – P. 586.

10. Ferreira S.L.C., da Silva J.B., dos Santos I.F., de Oliveira O.M.C., Cerda V., Queiroz A.F.S. Use of pollution indices and ecological risk in the assessment of contamination from chemical elements in soils and sediments - Practical aspects // Trends in Environmental Analytical Chemistry. - 2022. - Vol. 35. - P. e00169. - DOI: 10.1016/j.teac.2022.e00169.

11. Liu Z., Wang L., Yan M., Ma B., Cao R. Source apportionment of soil heavy metals based on multivariate statistical analysis and the PMF model: A case study of the Nanyang Basin, China // Environmental Technology & Innovation. - 2024. - Vol. 33. - P. 103537.

12. - DOI: 10.1016/j.eti.2024.103537.

13. Cornu S., Keesstra S., Bispo A., Fantappie M., van Egmond F., Smreczak B., Wawer R., Pavlu˚ L., Sobocka J., Bakacsi Z., Farkas-Ivanyi K., Molnar S., Møller A.B., Madenoglu S., Feiziene D., Oorts K., Schneider F., da Conceição Gonçalves M., Mano R., et al. National soil data in EU countries, where do we stand? // European Journal of Soil Science. - 2023.

14. - Vol. 74. - № 4. - P. e13398. - DOI: 10.1111/ejss.13398.

15. Важенин И.Г. Методические рекомендации по обследованию и карто-графированию почвенного покрова по уровням загрязненности промышленными выбросами. – М., 1987. – 27 с.

16. Håkanson L. An ecological risk index for aquatic pollution control. A sedimen-tological approach // Water Research. - 1980. - Vol. 14. - № 8. - P. 975-1001. - DOI: 10.1016/0043-1354(80)90143-8.

17. Шабанов М.В., Маричев М.С. Адсорбция Zn, Cd, Pb, Cu в почвах, подвержен-ных техногенной активности, на примере Красноуральского промузла // Russian Journal of Ecosystem Ecology. - 2020. - Vol. 5. - № 1. - С. 1-11. - DOI: 10.21685/2500-0578-2020-1-5.

18. Харина А.Г., Алешина Л.В. Аккумуляция тяжелых металлов в почвах Свердловской области // Известия Томского политехнического университета. Инжиниринг георесурсов. - 2022. - Т. 333. - № 2. - С. 173-183. - DOI: 10.18799/ 24131830/2022/2/3330.

19. Daurov D., Zhambakin K., Daurova A., Sapakhova Z., Isgandarov I., Ramazanova R., Zhumagulova M., et al. Assessment of heavy metal accumulation in soils and dominant agricultural crops in an industrial environment of Ridder, East Kazakhstan Region // Plants. - 2026. - Vol. 15. - № 6. - P. 983. - DOI: 10.3390/plants15060983.

20. Loska K., Wiechuła D., Korus I. Metal contamination of farming soils affected by industry // Environment International. - 2004. - Vol. 30. - № 2. - P. 159-165. - ISSN 0160-4120. - DOI: 10.1016/S0160-4120(03)00157-0.