ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ТӘЛІМІ ЖЕР ТОПЫРАҒЫНДАҒЫ ГУМУС МӨЛШЕРІ МЕН ТОПТЫҚ ҚҰРАМЫНА АСТЫҚ АУЫСПАЛЫ ЕГІС ЖАҒДАЙЫНДА ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫҢ ӘСЕРІ

Зерттеудің мақсаты Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы тәлімі астық ауыспалы егісі жағдайында ашық қара-қоңыр топырақтағы гумус мөлшері мен оның топтық құрамына көңнің, сабанның және минералдық тыңайтқыштардың әсерін бағалау болды. Органикалық тыңайтқыштардың топырақтың гумустық күйіне минералдық тыңайтқыш жүйесіне қарағанда анағұрлым айқын оң әсер ететіні анықталды. Ең жоғары әсер күздік бидайға көң енгізгенде байқалды (1,67–1,70%-дан 1,74%-ға дейін). Сабанды топыраққа сіңіру гумус мөлшеріне неғұрлым бәсең және барлық жағдайда бірдей статистикалық тұрғыдан дәлелденбеген әсер көрсетті (1,68%-дан 1,70%-ға дейін). Бақылаумен салыстырғанда минералдық тыңайтқыштарды қолдану бұл көрсеткіште айтарлықтай өзгеріс туғызған жоқ. Тыңайтқыштардың гумустың топтық құрамына әсері оның жалпы мөлшеріне әсерімен салыстырғанда әлсіздеу болды. Ең айқын өзгерістер көң енгізген нұсқада байқалды, мұнда Сгк/Сфк қатынасы бақылаудағы 0,74-пен салыстырғанда 0,72-ге дейін төмендеді. Тәлімі егіншілік жағдайында көңнің топырақтың гумустық жай-күйін сақтаудың ең тиімді факторы болып табылатыны, ал тыңайтқыштарды қолданудың бастапқы кезеңінде анықталған өзгерістер органикалық материалдарды ұзақ мерзімді қолдану жағдайында органикалық заттардың кейінгі трансформациясының бағытын сипаттайтын индикаторлар ретінде қарастырылуы мүмкін екені көрсетілді.

1. Докучаев В.В. Русский чернозём. – М.: Сельхозгиз, 1952. – 636 с.

2. Кононова М. М. Органическое вещество почвы, его природа, свойства и методы изучения. - М.: АН СССР, 1963. - 315 с.

3. Бельчикова Н. П., Кононова М. М. Групповой и фракционный состав гумуса почв. - М.: Наука, 1975. - 221 с.

4. Орлов Д.С. Органическое вещество почв аридных территорий и его трансформация // Почвоведение. – 2004. – № 6. – С. 643–652.

5. Орлов Д. С., Бирюкова О. Н. Влияние систем удобрения на содержание и качество гумуса почв // Почвоведение. - 2002. - № 4. - С. 451–460.

6. Панников В. Д., Коровин В. Н. Удобрения и гумус почв. - М.: Колос, 1982. - 192 с.

7. Кузнецов М.С., Яковлев А.С. Солома в земледелии и её влияние на плодородие почвы. - М.: Агропромиздат, 1990. - 176 с.

8. Орлов Д. С. Гумусовые кислоты почв и общая теория гумификации.

9. - М.:Изд-во МГУ, 1990. - 325 с.

10. Kögel-Knabner I. The macromolecular organic composition of plant and micro-bial residues as inputs to soil organic matter // Soil Biology and Biochemistry. – 2002.

11. – Vol. 34, № 2. – P. 139–162. – DOI: 10.1016/S0038-0717(01)00158-4.

12. Петров В.Б., Чеботарь В.К. Управление деструкцией и гумификацией пожнивных остатков зерновых культур с использованием микробиологического препарата Экстрасол // Сельскохозяйственная биология. – 2012. – № 3. – С. 103–108. – DOI: 10.15389/agrobiology.2012.3.103.

13. Кравченко, Р. В., Куприченков, М. Т. Растительные остатки и плодородие почв [Электронный ресурс] // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета. - 2012. - № 79(05).

14. - С. 392–401. - Режим доступа: http://ej.kubagro.ru/2012/05/pdf/45.pdf (дата обра-щения: 12.03.2026).

15. Altieri M.A. The ecological role of biodiversity in agroecosystems // Agriculture, Ecosystems & Environment. - 1999. - Vol. 74, № 1–3. - P. 19-31. - DOI: 10.1016/S0167-8809(99)00028-6.

16. Poeplau C., Don A. Carbon sequestration in agricultural soils via cultivation of cover crops – A meta-analysis // Agriculture, Ecosystems & Environment. - 2015. - Vol. 200. - P. 33–41. - DOI: 10.1016/j.agee.2014.10.024.

17. Donisa C., Mocanu R., Steinnes E. Distribution of some major and minor ele-ments between fulvic and humic acid fractions in natural soils // Geoderma. - 2003. - Vol. 111, № 1–2. - P. 75–84. - DOI: 10.1016/S0016-7061(02)00254-9.

18. ГОСТ 17.4.4.02–2017. Почвы. Методы отбора и подготовки проб для химического анализа. - М.: Стандартинформ, 2018.

19. ГОСТ 26213–91. Почвы. Методы определения органического вещества.

20. - М.: Изд-во стандартов, 1992.

21. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта (с основами статистической обработки результатов исследований). 5-е изд., доп. и перераб. М.: Агропромиздат, 1985. - 351 с.

22. Balík J., Suran P., Sedlář O., Černý J., Kulhánek M., Procházková S., Asrade D.A., Smatanová M. The effect of long-term farmyard manure and mineral fertilizer application on the increase in soil organic matter quality of Cambisols // Agronomy. – 2023. – Vol. 13, № 12. – Art. 2960. – DOI: 10.3390/agronomy13122960.

23. Kumari M., Sheoran S., Prakash D., Yadav D.B., Yadav P.K., Jat M.K., Ankit, Apurva. Long-term application of organic manures and chemical fertilizers improve the organic carbon and microbiological properties of soil under pearl millet-wheat cropping system in North-Western India // Heliyon. – 2024. – Vol. 10, № 3. – Art. e25333. – DOI: 10.1016/j.heliyon.2024.e25333.

24. Xin J., Yan L., Cai H. Response of soil organic carbon to straw return in farmland soil in China: A meta-analysis // Journal of Environmental Management. – 2024. – Vol. 366. – Art. 121051. – DOI: 10.1016/j.jenvman.2024.121051.

25. Sedlář O., Balík J., Černý J., Kulhánek M., Smatanová M. Long-term application of organic fertilizers in relation to soil organic matter quality // Agronomy. – 2023. – Vol. 13, № 1. – P. 175. – DOI: 10.3390/agronomy13010175.

26. Zhu Y., Zhang M., Han X. et al. Evaluation of the soil aggregate stability under long term manure and chemical fertilizer applications: Insights from organic carbon and humic acid structure in aggregates // Agriculture, Ecosystems & Environment. – 2024.

27. Sedlář O., Balík J., Černý J., Suran P., Kulhánek M., Bihun T. Soil organic matter quality and carbon sequestration potential affected by straw return in 11-year on-farm trials in the Czech Republic // Agronomy. – 2025. – Vol. 15. – P. 1277.

28. Skrylnyk Y. et al. Transformation of the qualitative composition of soil organic matter fractions under organic fertilizer application // Current Research in Environmental Sustainability. – 2025.