Темір ағашын (Parrotia persica) және каспии каробын (Gleditsia caspica) қолдаи тын лянкаран-астара тау орманды топырақтарының агрохимиялық қасиеттері мен құнарлы әлеуеті

Бұл зерттеу реликті ағаштардың екі түрінің - Парротия персиялық (Parrotia persica) және Каспии гледичия (Gleditsia caspica) таралу заңдылықтары мен Ланкаран - Астара экономикалық аи мағының таулы орман экожүи елеріндегі топырақ жағдаи лары арасын-дағы баи ланысты зерттеи ді. Зерттеу 2022 және 2025 жылдар аралығында жүргізілді. 28 топырақ профилінен барлығы 112 топырақ үлгісі жиналып, жалпы органикалық көміртегі (ЖОК), FTIR спектроскопиясы, pH, бөлшектердің мөлшерінің таралуы (лазерлік дифракция), микроэлементтердің құрамы (ICP-MS) және саздың минералды құрамы (XRD) талданды. Нәтижелер P. persica өзінің максималды тығыздығына (410 ағаш/га) солтүстік беткеи лерде 600-800 м биіктікте жетеді, ал G. caspica оңтүстік-шығыс беткеи лерде 400- 600 м биіктікте жоғары тығыздыққа (265 ағаш/га) жетеді. P. persica астында паи да болған таулы орман қоңыр топырақтарында қарашірік мөлшері жоғары (6,2%), ЖОК (4,2%) және аздап қышқыл pH (6,0), ал G. caspica астындағы тау орманының сары және қоңыр топырақтары сипатталады. Қарашіріктің орташа мөлшері (3,5%), ЖОК (2,4%) және беи та-рап pH (6,5) бои ынша. P. persica астындағы топырақтар Zn (54 мг/кг) және Cu (14,5 мг/кг), Ал G. caspica астындағы топырақтар баи ытылған. Құрамында Fe (5400 мг/кг) және Mn (400 мг/кг) жоғары концентрациясы бар. P. persica астындағы топырақтар органикалық егіншіліктің жоғары әлеуетін көрсетеді, ал G. caspica астындағы топырақтар беи тарап Рн-ға ие, бұл оларды дақылдардың кең ауқымына қолаи лы етеді.

1. Mammadov, G.S., & Khalilov, M.Y. Hyrcanian forests of Azerbaijan: biodiversity and conservation issues. – Baku: Elm va Tahsil, 2020. – 220 p.

2. Babayev M.P., Jafarov A.B. Soil cover of the Lankaran-Astara region and its geographical distribution // Soil Science Journal. – 2021. – № 2 (15). – P. 23–38.

3. Yusifov E.Y., Huseynov S.A. Structure, productivity, and sustainable management of Azerbaijan's forests. – Baku: Ziya, 2022. – 180 p.

4. UNESCO. Hyrcanian Forests - Nomination Dossier (Iran). – Paris: UNESCO World Heritage Centre, 2019. – 250 p.

5. UNESCO. Decision 45 COM 8B.4 - Extension of the Hyrcanian Forests (Azerbaijan). – Riyadh: UNESCO World Heritage Centre, 2023. – 15 p.

6. Mehdiyev, A.S. Tertiary relict plants of Azerbaijan: taxonomy and range. – Baku: Elm, 2020. – 195 p.

7. Kovac evic J., Mammadov T. Neogene relict plants of the Caspian region // Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology. – 2022. – Vol. 589. – P. 110834.

8. Safarov H.M. Range and biodiversity of the Caspian Hyrcanian forests // Geography and Natural Resources. – 2021. – № 3 (47). – P. 34–49.

9. Akhundov G.A., Mustafayev I.D. Forests of the Lankaran zone: tree species, distribution, and utilization. – Baku: Ziya, 2020. – 160 p.

10. Farjon A. A Handbook of the World's Temperate Trees. – London: Kew Publishing, 2021. – 832 p.

11. Mammadov G.S., Yusifov E.Y. Endemic and relict tree species of Azerbaijan: Caspian locust (Gleditsia caspica). – Baku: Elm, 2023. – 145 p.

12. Schnabel A., Wendel J.F., Mammadov T. Phylogenetic relationships and biogeography of Gleditsia // Molecular Phylogenetics and Evolution. – 2021. – Vol. 158. – P. 107083.

13. Mammadov T.S., Hajiyev V.C. Dendroflora of Azerbaijan: Ironwood (Parrotia persica) morphology, ecology, and economic importance. – Baku: ADNSU Publishing, 2022. – 175 p.

14. Karimov V.S., Mammadova S.A. Interaction of relict tree species with soil conditions in Hyrcanian forests // Ecology Journal. – 2023. – № 2 (34). – P. 67–82.

15. Huseynov N.A., Mammadov A.S. Climatic characteristics of the Lankaran-Astara region // Hydrometeorology Journal. – 2023. – № 2 (24). – P. 34–48.

16. Babayev M.P., Gasimov I.S. Soil research methods: field and laboratory analyses. – Baku: Elm, 2020. – 240 p.

17. ISO 10694:1995. Soil quality – Determination of organic and total carbon after dry combustion. – Geneva: ISO, 1995. – 12 p.

18. Van Bemmelen J.M. On the determination of humus // Die Landwirtschaftlichen Versuchs-Stationen. – 1890. – Vol. 37. – P. 279–290.

19. Ellerbrock R.H., Gerke H.H. Characterizing organic matter of soil aggregates by DRIFT spectroscopy // Geoderma. – 2004. – Vol. 120, № 3–4. – P. 265–278.

20. ISO 10390:2021. Soil quality - Determination of pH. – Geneva: ISO, 2021. – 8 p.

21. Eshel G., Levy G.J., Mingelgrin U., Singer M.J. Laser diffraction for particle-size analysis // Soil Science Society of America Journal. – 2004. – Vol. 68, № 3. – P. 736–743.

22. US EPA Method 6020B. Inductively Coupled Plasma - Mass Spectrometry. – Washington: US EPA, 2014. – 45 p.

23. Moore D.M., & Reynolds R.C. X-ray Diffraction and the Identification and Analysis of Clay Minerals. – Oxford: Oxford University Press, 1997. – 400 p.

24. Kent M. Vegetation Description and Data Analysis.–London:Wiley-Blackwell, 2011. – 432 p.

25. ESRI. ArcGIS Desktop: Release 10.8. – Redlands: ESRI, 2020. – 120 p.

26. Phillips S.J., Anderson R.P., Schapire R.E. Maximum entropy modeling of species geographic distributions // Ecological Modelling. – 2006. – Vol. 190, № 3-4. – P. 231-259.

27. Fielding A.H., Bell J.F. A review of methods for the assessment of prediction errors // Environmental Conservation. – 1997. – Vol. 24, № 1. – P. 38-49.

28. R Core Team. R: A Language and Environment for Statistical Computing. – Vienna: R Foundation, 2023. – 3500 p.

29. Breiman, L. Random forests // Machine Learning. – 2001. – Vol. 45, № 1. – P. 5-32.

30. Sagheb-Talebi K., Pourhashemi M., Sajedi T. Forests of Iran: A Treasure from the Past, a Hope for the Future. – Berlin: Springer, 2014. – 300 p.

31. Pourmajidian, M.R., Fallah, A., & Hosseini, S.A. Ecological characteristics of Gleditsia caspica in Hyrcanian forests // Journal of Forest Science. – 2015. – Vol. 61, № 4. - P. 155-163.

32. Kooch Y., Hosseini, S.M., Scharenbroch B.C. Soil quality assessment in relation to tree species in Hyrcanian Forest //Forest Ecology and Management. - 2018. - Vol. 427. - P. 67-79.

33. Khormali, F., Ghorbani, R., & Bostani, A. Micromorphology and clay mineralogy of forest soils in Hyrcanian region // Caspian Journal of Environmental Sciences. – 2019. - Vol. 17, № 2. – P. 125-138.

34. Kabata-Pendias A. Trace Elements in Soils and Plants. – Boca Raton: CRC Press, 2011. – 548 p.