Қазақстанның топырақ ресурстарын қорғауды қамтамасыз ететін физика-химиялық талаптар

Антропогендік жүктеменің артуы мен климаттың өзгеруі жағдаи ында топырақ ресурстарын ұтымды басқару Қазақстан Республикасының ауыл шаруашылығының тұрақты дамуын қамтамасыз етудегі негізгі факторға аи налуда. Бұл зерттеудің мақсаты – жер қорының құрамы мен паи даланылуын, ауыл шаруашылығы жерлерінің жаи -күи ін, сондаи -ақ топырақтың химиялық ластануын экологиялық реттеу жүи есін талдау. Зерттеу міндеттеріне жерді паи даланудың өңірлік ерекшеліктерін анықтау, қолданыстағы нормативтік құжаттарды зерделеу, топырақтағы химиялық заттардың шекті рұқсат етілген концентрацияларын (ШРК) талдау, сондаи -ақ отандық нормативтік базаны халықаралық стандарттармен салыстыру кірді. Зерттеудің әдіснамалық негізі - салыстырмалы-құқықтық талдау және ресми мемлекеттік дереккөздер материалдарын жалпылау. Жұмыс нәтижесі бои ынша елдің ауыл шаруашылығы жерлерінің негізгі бөлігі (70%-дан астамы) жаи ылымдарды құраи тыны, ал жоғары өнімді егістік алқаптары негізінен солтүстік өңірлерде шоғырланған. Жер ресурстарының мұндаи бөлінісі оларды ұтымды паи далану мен экологиялық қауіпсіздікке ерекше назар аударуды талап етеді. Қазақстанның нормативтік базасы небәрі 7 химиялық элементті ғана қамтиды, ал бұл ЭЫДҰ мен ТМД елдерінің көрсеткіштерімен салыстырғанда едәуір төмен. Жұмыстың ғылыми-қолданбалы маңызы өңірлердің биогеохимиялық және аграрлық ерекшеліктерін ескере отырып, нормаланатын ластаушы заттар тізімін кеңеи ту қажеттігінің негізделуінде болып табылады. Алынған нәтижелерді тұрақты жер паи далану стратегияларын әзірлеуде, экологиялық саясатты жетілдіруде және топырақ мониторингі тәжірибесінде паи далануға болады. Зерттеу Қазақстандағы агроэкологиялық қауіпсіздікті дамытуға және топырақты қорғаудың заманауи жүи есін қалыптастыруға өз үлесін қосады.

1. Сапаров А. С. Биологическая продуктивность почв Казахстана в условиях антропогенеза // Вестник Казахского агротехнического университета им. С. Сеи фуллина. – 2015. – № 2 (85). – С. 22–28.

2. Джаланкузов Т. О состоянии загрязнения почв Республики Казахстан // Вестник КазНУ. Серия экологическая. – 2016. – № 4 (49). – С. 50–55.

3. Амергужин Х. А. Агроэкологическая оценка почв Костанаи скои области Казахстана // Вестник аграрнои науки Казахстана. – 2017. – № 10. – С. 95–98.

4. Кененбаев С. Б. Приоритетные направления развития земледелия в обеспечении оптимального воспроизводства плодородия почв Казахстана // Вестник сельскохозяи ственнои науки. – 2018. – № 5. – С. 65–69.

5. Сапаров А. С. Состояние агрохимического мониторинга плодородия почв Республики Казахстан и продуктивность сельскохозяи ственных культур // Вестник аграрнои науки. – 2019. – № 2. – С. 91–96.

6. Гребенева О. В. Проблемы загрязнения почвы тве рдыми отходами промышленных предприятии в Казахстане // Вестник экологическои науки. – 2020. – № 3. – С. 112–118.

7. Кобегенова Х. Н. Деградация свои ств почвы в результате воздеи ствия природных и антропогенных факторов на территории Республики Казахстан // География и природные ресурсы. – 2021. – № 1. – С. 77–81.

8. Кан В. М. Разработка теории и научных основ сохранения продуктивности и расширенного воспроизводства плодородия почв Республики Казахстан // Аграрная наука Евразии. – 2022. – № 4. – С. 45–52.

9. Сводныи аналитическии отче т о состоянии и использовании земель Республики Казахстан за 2023 год. – Астана, 2023. – 115 с.

10. Тіршілік ету ортасының қауіпсіздігіне арналған гигиеналық нормативтерді бекіту туралы : Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2021 жылғы 21 сәуірдегі № ҚР ДСМ-32 бұи рығы [Электрондық ресурс]. – Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде 2021 жылғы 22 сәуірде № 22595 болып тіркелді. – Режим доступа: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2100022595. - Жүгінген күні: 01.07.2025.

11. Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі: 2007 жылғы 9 қаңтардағы № 212 Қазақстан Республикасының Заңы [Электрондық ресурс]. – Режим доступа: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K070000212. - Жүгінген күні: 01.07.2025.

12. Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі: 2021 жылғы 2 қаңтардағы № 400-VI ҚРЗ Қазақстан Республикасының Заңы [Электрондық ресурс]. – Режим доступа: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2100000400. - Жүгінген күні: 01.07.2025.

13. Семенкова И. Н. Международные системы нормирования содержания химических элементов в почвах: принципы и методы (обзор) // Почвоведение. – 2019. – № 4. – С. 57–63.

14. Переволоцкая Т. В. Закономерности миграционных процессов тяжелых металлов в системе «почва - сельскохозяи ственные растения» на примере коэффициента накопления Cu, Zn, Pb, Cd в зерновых культурах (зерно пшеницы и ячменя) // Проблемы науки. – 2017. – № 10 (92).

15. Ramazanova E., Lee S. H., Lee W. Stochastic Risk Assessment of Urban Soils Contaminated by Heavy Metals in Kazakhstan // Science of the Total Environment. – 2021. – Vol. 750. – Art. 141535. – P. 1–6. - DOI: 10.1016/j.scitotenv.2020.141535.

16. Guney M., Yagofarova A., Yapiyev V., Scho nbach C., Kim J. R., Inglezakis V. J. Distribution of Potentially Toxic Elements in Topsoils Across Kazakhstan // Geoderma Regional. – 2020. – Vol. 21. – P. 1–11. - DOI: 10.1016/j.geodrs.2020.e00281.

17. Amirgaliyev Y., Mukhamediev R., Merembayev T. Remote Sensing and Machine Learning to Predict Soil Salinity in Kazakhstan // Environmental Systems Research. – 2024. – Vol. 5. – № 1. – P. 1–14. - DOI: 10.1007/s43621-024-00594-8.

18. Zhyrgalova A., Yelemessova S., Ablaikhana B., Aitkhozhayeva G., Zhildikbayeva A. Assessment of Potential Ecological Risk of Heavy Metal Contamination of Agricultural Soils in Kazakhstan // Brazilian Journal of Biology. – 2024. – Vol. 84. – P. 1–9. - DOI: 10.1590/1519-6984.280583.