Ақдала күріш өсіру алқабының күрішті-батпақты топырақтарының химиялық және физика-химиялық құрамының деградацияға ұшырауы және олардың құнарлылығын қалпына келтіру жолдары

Мақалада Ақдала күріш өсіру алқабында 2024 жылғы жүргізілген агрохимиялық зерттеулердің нәтижелері бои ынша күрішті-батпақты топырақтарының химиялық және физика-химиялық құрамының деградацияға ұшырауы және олардың құнарлылығын қалпына келтіру жөнінде мәліметтер келтірілген. Күрішті-батпақты топырақтардың құрамында қарашірінді мөлшері өте төмен және жыртылатын қабатта (0-25 см) 0,86-2,01%, ал төменгі (25-40 см) қабатта 0,63-1,78% аралығында өзгереді. Алқаптағы күрішті-батпақты топырақтардың тұздану дәрежелері әртүрлі және әлсіз, орташа, күшті тұзданған және сортаң топырақтар кездеседі. Зерттеу жүргізілген «Марат» ШҚ мен «Өтес» ЖШС күрішті-батпақты топырақтары жеңіл ыдыраи тын азотпен орташа және көтеріңкі 49,0-59,5 мг/кг, «Өтес-Ақдала» ЖШС және «Попов» ЖШС топырақтары жоғары 77,0-80,5 мг/кг шамасында қамтамасыз етілген. Топырақтар жылжымалы фосфор мөлшері бои ынша «Попов» ЖШС, «Марат» ШҚ, «Өтес» ЖШС өте төмен және төмен деңгеи де (6,0-16,0 мг/кг) қамтамасыз етілсе, ал «Өтес-Ақдала» ЖШС күрішті-батпақты топырақтары орташа деңгеи де (30-32 мг/кг) қамтамасыз етілген топқа жатады. Алқаптың топырақтары алмаспалы калии дің деңгеи і бои ынша төмен (100-200 мг/кг), орташа (201-300 мг/кг) және жоғары (401-600 мг/кг) дәрежеде қамтамасыз етілген. Күрішті-батпақты топырақтардың құнарлылығын қалпына келтіру мен өсірілетін күріш пен әртүрлі ауылшаруашылығы дақылдарынан мол әрі сапалы өнім алу үшін ұсынылған түрлі агромелиоративтік, агротехникалық және агрохимиялық шараларды дер кезінде орындап отыру қажет. Күріш және басқа ауылшаруашылық дақылдары үшін қолданылатын органикалық және минералдық тыңаи тқыштардың тиімділігі топырақтағы жылжымалы қоректік элементтердің мөлшері мен алынытын өнім деңгеи леріне баи ланысты болады. Күріш дақылына жоңышқаның тыңынан кеи ін азот тыңаи тқыштарының 60-90 кг, тыңның аудармасынын кеи ін 90-120 кг және тыңның аудармасының 3-ші жылы 130-150 кг/га нормалары тиімді болады. Фосфор және калии тыңаи тқыштарының нормалары, осы элементтердің топырақтағы мөлшеріне және күріш және басқа дақылдардан алынатын өнім деңгеи іне баи ланысты 60-120 кг/га және 30-60 кг/га аралығында өзгереді.

1. Bindraban P. S. et al. Assessing the impact of soil degradation on food production // Current Opinion in Environmental Sustainability. – 2012. – Т. 4. – № 5. – С. 478-488.

2. Jie C. et al. Soil degradation: a global problem endangering sustainable development // Journal of Geographical Sciences. – 2002. – Т. 12. – С. 243-252.

3. Тokbergenova A. et al. Causes and impacts of land degradation and desertification: Case study from Kazakhstan // Vegetation of central asia and environs. – 2018. – С. 291-302.

4. Сапаров А. С., Козыбаева Ф. Е. Пленарные доклады почвенныи покров Казахстана, его экология и приоритетные направления почвенных исследовании // Почвоведение и агрохимия. – 2012. – № 4. – С. 58-63.

5. Ибраева М. А. и др. Современное состояние плодородия почв СПК «Азия агрогрупп» Шаульдерского массива орошения Туркестанскои области // Почвоведение и агрохимия. – 2024. – № 3. – С. 20-32.

6. Suleimenov M. et al. Land degradation issues in Kazakhstan and measures to address them: research and adoption // Pedologist. – 2012. – Т. 55. – № 3. – С. 373-381.

7. Osman K. T. Chemical soil degradation// Soil degradation, conservation and remediation. – Dordrecht: Springer Netherlands, 2013. – С. 125-148.

8. Елешев Р.Е., Смағұлов Т.С., Балғабаев Ә.М., Рамазанова Р.Х. Агрохимиялық зерттеулер әдістемесі. Алматы, 2014, 256 б.

9. Сборник методических указании по лабораторным исследованиям почв и растительности Республики Казахстан (издание третье, дополненное и переработанное). - Алматы, 1998. - С. 19-35.

10. Методическое пособие по составлению курсовои работы «Организация проведения полевого опыта и составление картограмм». – Алматы. – 2007. – С. 23-27.

11. Ибраева М. А. Плодородие рисово-болотных почв Акдалинского массива орошения (на примере АФ «Бырлык») // Почвоведение и агрохимия. – 2021. – № 2. – С. 5-19.

12. Нургасенов Т.Н., Балгабаев А.М., Каракальчев А.С., Хидиров К.Р., Аи мақов Ж. Рекомендации по возделыванию полевых культур и риса на землях Акдалинского массива, Изд-во «Полиграфия», г. Алматы, 2025, 22 с.

13. Таутенов И.А. Күріштің тыңаи тқыш қолдану жүи есі. Қызылорда, 2022, 133 б.