Жайылымның динамикалық әсерлері нәтижесінде топырақ сапасының өзгергіштігі

Жайылымдық экожүйелердің топырақ сапасын сақтау мал шаруашылығы үшін құнарлы жемшөп өндірудің және ұлттық деңгейде азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің негізгі факторы болып табылады. Қазақстанда және басқа да елдерде жер пайдалануды тиімді жоспарлау мен жайылым ресурстарын орнықты басқару үшін ауыл шаруашылығы жануарларының жайылуы әсерінен топырақ қасиеттерінің өзгеру динамикасы мен сапасын бағалау маңызды практикалық мәнге ие. Осы зерттеу классикалық далалық әдістер мен зертханалық талдауларды қолдана отырып, Батыс Қазақстандағы жайылым топырақтарының қазіргі жағдайын бағалауға бағытталған. Жұмыстың мақсаты жайылымдық экожүйелердің деградациясына әкелетін маңызды антропогендік фактор ретінде жайылым тәсілдеріне байланысты топырақ жамылғысының күйін бағалау болды. Батыс Қазақстанның шөлейт аймағында «Мирас» шаруа қожалығының базасында жүргізілген зерттеу нәтижелері ротациялық жайылымның демалыс кезеңінсіз жүргізілетін қарқынды жайылыммен салыстырғанда топырақ сапасын сақтаудың ең тиімді тәсілі екенін көрсетті. Топырақтың физика-химиялық қасиеттері жайылым әсеріне байланысты өзгергіштік танытты, ал топырақ тығыздығының, құрылымының, гумус мөлшерінің, жылжымалы фосфор мен алмаспалы натрийдің оңтайлы көрсеткіштері реттелетін ротациялық жайылым қолданылатын учаскелерде тіркелді. Алынған нәтижелер жайылым топырақтарының сапасын бағалау, деградацияның алдын алу шараларын әзірлеу және жайылымдық экожүйелерді басқару жүйелері ұқсас аймақтардағы ауыл шаруашылығы жерлерін талдау үшін пайдаланылуы мүмкін.

1. How to Feed the World in 2050 [Electronic resource]. - URL: https://www.fao.org/fileadmin/templates/wsfs/docs/expert_paperHow_to_Feed_the_World_in_ 2050.pdf. (accessed: 25.12.2025).

2. FAO. Challenges and Opportunities for Carbon Sequestration in Grassland Systems: Technical Report on Grassland Management and Climate Mitigation. - Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2010. - 65 p.

3. Nasiyev B.N., Gabdulov M., Zhanatalapov N., Makanova G., Izbasova G. Studying of the phenology. Abundance and harmfulness of locusts in the semi-desert zone and the organization of locust control measures // Biosciences biotechnology research Asia. - 2015. - Vol. 12, № 2. - P. 1759-1766.

4. Nasiyev B., Karynbayev A., Khiyasov M., Bekkaliyev A., Zhanatalapov N., Begeyeva M., Bekkaliyeva A., Shibaikin B. Influence of Cattle Grazing Methods on Changes in Vegetation Cover and Productivity of Pasture Lands in the Semi-Desert Zone of Western Kazakhstan // International Journal of Design & Nature and Ecodynamics. - 2023. - Vol. 18, № 4. - P. 767-774. - DOI: https://doi.org/10.18280/ijdne.180402.

5. Nasiyev B.N., Bekkaliyev A.K., Zhanatalapov N.Zh., Shibaikin B., Yeleshev R. Changes in the physicochemical parameters of chestnut soils in Western Kazakhstan under the influence of the grazing technologies // Periódico Tchê Química. - 2020. - Vol. 17, № 35. - P. 192-202. - DOI: http://deboni.he.com.br/Periodico35.pdf

6. Piñeiro G., Paruelo J.M., Oesterheld M., Jobbágy E.G. Pathways of Grazing Effects on Soil Organic Carbon and Nitrogen // Rangeland Ecol. Management. - 2010. - Vol. 63, № 1. - P. 109-119. - DOI: https://doi.org/10.2111/08-255.1

7. Milazzo F., Francksen R.M., Abdalla M., Ravetto Enri S., Zavattaro L., Pittarello M., Hejduk S., Newell-Price P., Schils R.L.M., Smith P. An Overview of Permanent Grassland Grazing Management Practices and the Impacts on Principal Soil Quality Indicators // Agronomy. - 2023. - №13. - P. 1366. - DOI: https://doi.org/10.3390/agronomy13051366.

8. Nasiyev B., Dukeyeva А. Influence of Mineral Fertilizers and Methods of Basic Tillage on the Yield and Oil Content of Sunflower // OnLine Journal of Biological Sciences. - 2023. - Vol. 23, № 3. - P. 296-306. - DOI: https://doi.org/10.3844/ojbsci.2023.296.306.

9. Steffens M., Kölbl A., Totsche K.U., Kögel-Knabner I. Grazing effects on soil chemical and physical properties in a semiarid steppe of Inner Mongolia (P.R. China) // Geoderma. - 2008. - № 143. - P. 63-72. - DOI: https://doi.org/10.1016/j.geoderma.2007. 09.004.

10. Nasiyev B.N. The study of the processes, degradation factors and the selection of crops for the restoration of bioresourses capacity of the grassland of semi-desert zones // Research Journal of Pharmaceutical, Biological and Chemical Sciences. - 2016. - Vol. 7, № 3. - P. 2637-2646. - URL: http://www.rjpbcs.com/pdf/2016_7(3)/[323].pdf.

11. Yuping R., Fei Y., Lei M. Effectiveness of exclosures for restoring soils and vegetation degraded by overgrazing in the Junggar Basin, China // Grassland Science. - 2014. - Vol. 60. - P. 118-124.

12. Nasiyev B., Zhanatalapov N., Bushnev A. The influence of seeding time on growth development and productivity of sunflower in the dry steppe area // Ecology, Environment and Conservation. - 2018. - Vol. 24, № 4. - P. 1617-1623. - URL: http://www.envirobiotechjournals.com/article_abstract.php?aid=9190&iid=265&jid=3.

13. Республика Казахстан. Закон РК: О пастбищах: принят 20 февраля 2017 года, № 47-VI. https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=34242826.

14. Приказ Министра сельского хозяйства Республики Казахстан. Об утверждении Методики проведения мероприятий по борьбе с деградацией и опустыниванием пастбищ, в том числе аридных: принят 27 апреля 2017 года, № 185. - URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=33034404.

15. Габдулов М.А. Методы полевых и лабораторных исследований. - Уральск: ЗКАТУ им. Жангир хана, 2018. - 105 с.

16. Shamsutdinov Z.Sh., Ubaydullaev Sh.R., Shamsutdinov N.Z., Nasiev B.N. Productivity of grass plants in the phytogenic field of black saxaul (Haloxylon aphyllum (Minkw.) Iljin) in the Karnabchul desert // Arid Ecosystems. - 2014. - № 4. - P. 169-177.

17. Fenetahun Y., Yuan Y., Xinwen X., Fentahun T., Nzabarinda V., Yong-dong W. Impact of Grazing Intensity on Soil Properties in Teltele Rangeland, Ethiopia // Front. Environ. Sci. - 2021. - № 9. - P. 664104. - URL: https://doi.org/10.3389/fenvs.2021.664104

18. Dong S.K., Wen L., Li Y.Y., Wang X.X., Zhu L., Li X.Y. Soil-Quality Effects of Grassland Degradation and Restoration on the Qinghai-Tibetan Plateau // Soil Science Society of America Journal. - 2012. - Vol. 76. - P. 2256-2264.