Жамбыл облысы топырақтарының типі мен ауылшаруашылықта пайдалануына байланысты гумустық жағдайы мен агрохимиялық сипаттамасы

Жамбыл облысының әртүрлі типтегі топырақтарының агрохимиялық көрсет-кіштеріне тың және жыртылған алқаптарда салыстырмалы талдау жүргізіліп, заманауи агрохимиялық талдау әдістерін қолдану арқылы гумустық жағдайына жаңартылған бағалау жасалды. Егіншіліктің қарқындылығы мен антропогендік жүктемеге байланысты гумус қабаты мен агрохимиялық көрсеткіштердің өзгеру заңдылықтары анықталды. Жырту және суару топырақтың гумустық құрамының төмендеуіне, сондай-ақ қышқыл-сілтілік және тұздық қасиеттерінің өзгеруіне әкелетіні анықталды. Ең жоғары гумустық көрсеткіштер тың жағдайындағы ашық қоңыр карбонатты және шалғынды-сортаң топырақтарға тән, бұл қолайлы су режимімен және органикалық заттардың жиналуымен түсіндіріледі. Барлық топырақ типтерінде гумус мөлшерінің тереңдік бойынша заңды түрде азаюы байқалады. Жыртылған топырақтарда гумустық профиль біршама тегістелген. Жалпы азот мөлшері топырақтағы гумус құрамымен тығыз корреляцияда болады. Карбонатты және сілтілі режим басым топырақтарға тән гумустық қосылыстардың төмен жылжымалылығы зерттелген топырақтардағы суда еритін гумус мөлшерінің 0,001–0,009 %-дан аспауымен дәлелденеді. Жамбыл облысы топырақтарының зерттелген горизонттарының басым бөлігінде C:N арақатынасының 6–10 аралығында болуы органикалық заттардың ыдырау дәрежесінің жоғары екенін және олардың минералдануына қолайлы жағдай бар екенін көрсетеді. Зерттелген топырақтардың көпшілігінде жылжымалы фосфор мөлшері төмен және өте төмен деңгейде, бұл сілтілі реакциясы және кальций мөлшері жоғары топырақтарға тән. Алмаспалы калийдің жоғары көрсеткіштері жыртылған горизонттарда байқалып, топырақтардың калиймен табиғи қамтамасыз етілуінің жақсы екенін көрсетеді. Зерттелген топырақтар негіздермен, әсіресе кальций мен магниймен жоғары қаныққан. Натрий мөлшерінің жоғары болуы шалғынды-сортаң және суармалы топырақтарда сортаңдану процесінің дамуына және олардың агрофизикалық қасиеттерінің нашарлауына әкелуі мүмкін. Топырақ ерітіндісінің реакциясы сілтілі, ал оның күшеюі суару жағдайында жыртылған учаскелерде фосфор мен микроэлементтердің өсімдіктерге қолжетімділігін төмендетуі ықтимал. Алынған нәтижелер топырақ гумусының айқын профильдік дифференциациясы бар екенін растайды және органикалық заттардың мөлшері мен сапасына топырақтың генетикалық типі мен антропогендік әсердің елеулі ықпал ететінін көрсетеді.

1. Состояние мировых земельных и водных ресурсов для производства продовольствия и ведения сельского хозяйства: системы на пределе : сводный доклад / ФАО. - Рим : ФАО, 2021. - 99 с.

2. Деградация почв и устойчивое земледелие : материалы Глобального форума по продовольствию и сельскому хозяйству (GFFA 2022) / Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН (ФАО). - Рим : ФАО, 2022. - URL: https://www.fao.org/newsroom/detail/agriculture-soils-degradation-FAO-GFFA-2022/ru (дата обращения: 27.01.2026).

3. Добровольский Г. В., Никитин Е. Д. Экология почв. — М. : Изд-во МГУ, 2012. - 412 с.

4. Ковда В. А. Основы учения о почвах. - М. : Наука, 1973. - 448 с.

5. Салихов Т. К. Исследование почвенного покрова Таласского района Жамбылской области // Гидрометеорология и экология. - 2023. - № 3. - С. 76–83. - DOI: 10.54668/2789-6323-2021-102-3-68-73.

6. Масатбаев М. К., Хожанов Н. Н. Оценка зависимости компонентов гумуса почв от элементов климата в Жамбылской области // Исследования, результаты. - 2021. - № 1 (89). - С. 137–146.

7. Общесоюзная инструкция по почвенным обследованиям и составлению крупномасштабных почвенных карт землепользования. - М. : Колос, 1973. - 95 с.

8. Руководство по проведению крупномасштабного почвенного обследования в Казахской ССР. - Алма-Ата, 1979. — 137 с.

9. Аринушкина Е. П. Руководство по химическому анализу почв. - М.: Изд-во МГУ, 1977. - 489 с.

10. Методическое руководство по проведению комплексного агрохимического обследования почв сельскохозяйственных угодий. - п. Научный, 2004. - 35 с.

11. Орлов Д. С. Гумусовые кислоты почв и общая теория гумификации. - М.: Изд-во МГУ, 1990. - 325 с.

12. Тюрин И. В. Органическое вещество почвы и его роль в плодородии. - М.: Наука, 1965. — 320 с.

13. World reference base for soil resources. - Rome : FAO, 2015. - 192 p.

14. Гречин И. П. и др. Практикум по почвоведению. - М. : Колос, 1964. - 423 с.

15. Орлов Д. С., Аниканова В. А., Маркин В. А. Особенности органического вещества орошаемых почв // Проблемы ирригации почв юга черноземной зоны. - М.: Наука, 1980. — С. 35–61.

16. Васильчук А. К., Васильчук Д. Ю., Буцанцева Н. А. и др. Соотношение содержания углерода и азота в почвах ландшафтов долины р. Сенца, Восточный Саян // Арктика и Антарктика. - 2020. - № 1. - DOI: 10.7256/2453-8922.2020.1.32245. - URL: https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=32245 (дата обращения: 27.01.2026).

17. Гамзиков Г. П. Агрохимия. - М. : Колос, 2013. - 479 с.

18. Щербаков А. П. Агрохимия засолённых и солонцеватых почв. - М.: Колос, 1983. - 216 с.

19. Колесников С. И. Экотоксичность химических элементов // Эволюция и деградация почвенного покрова : материалы IV Междунар. науч. конф. - Ставрополь : Секвойя, 2022. - С. 190–191.

20. Осипов А. В., Слюсарев В. Н., Суминский И. И. Влияние нулевой обработки на агрофизические свойства чернозёма выщелоченного Западного Предкавказья при возделывании полевых культур // Энтузиасты аграрной науки. - 2020. - С. 232–237.