Өзбекстандағы Қашқадария Өзені алабының топырақтарындағы топырақ қалыптасу процесінің жылдамдығы мен дәрежесіне бірқатар көрсеткіштер кешенінің әсері

Топырақ түзілу жылдамдығын зерттеу топырақ құнарлылығын бағалау, топырақ жамылғысындағы өзгерістерді болжау және топырақ ресурстарын басқару әдістерін әзірлеу үшін маңызды. Топырақ түзілу процесінің жылдамдығы Қашқадария өзені алабында (Өзбекстан) әртүрлі биоклиматтық жағдайлар мен топырақ жамылғысы бар аумақтарда зерттелді. Зерттеу нысандары ретінде тік белдеулік бойынша шөлейттен биік таулы белдеулерге дейінгі тың топырақтар алынды: сұр-қоңыр шөл топырағы, тақыр топырағы, типтік сұр топырақ (серозем), таулы қоңыр топырақ, ашық-қоңыр шалғынды-дала биік таулы топырағы. Топырақ түзуші аналық жыныстардың әртүрлілігіне, биоклиматтық және биіктік белдеулердің ауысуына, топырақ ішіндегі үгілу процесіне байланысты топырақтарда бастапқы шамалардың - кристалдық тор энергиясының, аморфты темір мөлшерінің және каолинит минералының құрамының - ауытқуы байқалды, соның нәтижесінде топырақ түзілу процесінің жылдамдық дәрежесі өзгерді. Зерттелген топырақтарда топырақ түзілу процесі жылдамдығының арту реті келесідей: тақыр топырақ – типтік сұр топырақ – ашық-қоңыр шалғынды-дала топырағы – таулы қоңыр топырақ – сұр-қоңыр шөл топырағы. Биоценоздардағы топырақ түзілу процестерін терең зерттеу топырақ құнарлылығын арттыру стратегияларын қалыптастыру және жер пайдалануды оңтайландыру үшін қажет.

1. Li J., Chen H., Zhang C. Impacts of climate change on key soil ecosystem services and interactions in Central Asia // Ecological Indicators. – 2020. – Vol. 116. – P. 106490. - DOI: https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2020.106490

2. Rosenzweig C., Hillel D. Soils and global climate change: Challenges and opportunities // Soil science. – 2000. – Vol. 165, № 1. – P. 47-56.

3. - DOI: 10.1097/00010694-200001000-00007

4. Gelybó G., Tóth E., Farkas C., Horel Á., Kása I., Bakacsi Z. Potential impacts of climate change on soil properties // Agrokémia és Talajtan. – 2018. – Vol. 67, № 1. – P. 121-141. - DOI: 10.1556/0088.2018.67.1.9

5. Liu Y. et al. Dynamic Monitoring of Ecological Environmental Quality in Arid and Semi-Arid Regions: Disparities Among Central Asian Countries and Analysis of Key Driving Factors // Remote Sensing. – 2025. – Т. 17. – №. 11. – P. 1825. - DOI: https://doi.org/10.3390/rs17111825.

6. Карабаев Н.А., Маматканов С.А., Бекболотов Ж.А., Ма С. Воздействие антропогенного фактора и глобального изменения климата на плодородие серо-зёмов Кыргызстана // Вестник Кыргызского национального аграрного универ-ситета им. КИ Скрябина. – 2014. - № 3. – С. 49-53.

7. Волокитин, М.П. Изменения в процессах почвообразования при глобальном изменении климата // Евразийский союз ученых. – 2019. – №10-2 (67).

8. Ергина Е.И., Артемова Е. А. Климатические и палеоклиматические факторы почвообразования на территории Крымского полуострова // Известия высших учебных заведений. Северо-Кавказский регион. Естественные науки. – 2024. – № 3 (223). – С. 54-62.

9. Макаров О.А., Демидов В.В., Абдулханова Д.Р., Кубарев Е.Н. Особенности функционирования и развития почв // Агрохимический вестник. – 2025. – № 4. – С. 88-98.

10. Докучаев В.В. Место и роль современного почвообразования в науке и жизни. Избранные сочинение. Т.3. – М: Сельхозгиз, 1949. – 335 с.

11. Чуб В.Е. Изменение климата и его влияние на природно-ресурсный потенциал Республики Узбекистан. Ташкент: САНИГМИ, 2000. – 252 с.

12. Чуб В.Е. Изменение климата и его влияние на гидрометеорологические процессы, агроклиматические и водные ресурсы Республики Узбекистан. – Ташкент: НИГМИ, 2007. – 132 с.

13. Climate change. The Physical Science Basis [Electronic resource] / Intergo-vernmental Panel on Climate Change (IPCC). – 2021. – URL: https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WG1_SPM_Russian.pdf.

14. Спекторман Т.Ю. Динамика показателей засушливости территории Узбекистана в связи с изменением климата // Оценка изменения климата по тер-ритории Республики Узбекистан, развитие методических положений оценки уяз-вимости природной среды. – Бюллетень № 5. – Ташкент: САНИГМИ, 2002. – С. 57-64.

15. IUSS Working Group WRB. World Reference Base for Soil Resources. International soil classification system for naming soils and creating legends for soil maps. World Soil Resources Reports. - № 106. - Rome: FAO, 2014 (update 2015). – 181 р.

16. Генусов А.З., Горбунов Б.В., Кимберг Н.В. Классификация и диагностика почв Узбекистана // Генезис, география и мелиорация почв Узбекистана.

17. - Ташкент, 1972. – С. 3–49.

18. Методы агрохимических, агрофизических и микробиологических исследований в полевых хлопковых районах. – Ташкент: СоюзНИХИ, 1963. – 440 с.

19. Тюрин И.В. Органическое вещество почв и его роль в почвообразовании и плодородии: учение о почвенном гумусе. – М: Сельхозгиз, 1937. – 289 с.

20. Шаймухамедов М.Ш., Воронина К.А. Методика фракционирования органо-глинных комплексов почв с помощью лабораторных центрифуг // Почвоведение. –1972. – № 8. – С. 134–138.

21. Волобуев В.Р. Опыт расчета энергии кристаллической решетки почвенных минералов // Почвоведение. – 1968. – № 4. – С. 89–93.

22. Аринушкина Е.В. Руководство по химическому анализу почв. – М: МГУ, 1970. – 487 с.

23. Mehra O.P., Jackson M.L. Iron oxide removal from soils and clays by a dithionite-citrate system buered with bicarbonate // Proc. 7th Nat. (U.S.) Conf. Clays and Clay Miner. – London: Pergamon Press, 1960. – P. 317–327 - DOI: http://dx.doi.org/10.1346 /CCMN.1958.0070122.

24. Горбунов Н.И. Минералогия и физическая химия почв. – М: Наука, 1978. –292 c.

25. Розанов Б.Г. Морфология почв. – М: МГУ, 1983. – 320 с.

26. Akhatov A., Nurmatova V., Usmonova B. The Influence of Slope Exposure, Profile Depth and Erosion Processes on Changes in the Content of Potassium, Phosphorus, and Humus in Brown Soils of Mountain Pastures of Uzbekistan // Yuzuncu Yil University Journal of Agricultural Sciences. – 2024. – Vol. 34, № 2. – 224-234. - DOI: https://doi.org/10.29133/yyutbd.1393784

27. Лобова Е.В. Почвы пустынной зоны СССР. – М: Наука, 1960. – 364с.